રાજકોટઃ સ્વચ્છતા એ સેવા છે, ભાવનગરને પ્લાસ્ટિક મુક્ત બનાવવાની જવાબદારી ડો.તેજસ દોશીએ ઉપાડી લીધી.

શેરીઓમાંથી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ હટાવવા માટે કોટન બેગ ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી છે

રાજકોટ, 23 સપ્ટેમ્બર (હિંદુસ્તાન રિપોર્ટર). “છેલ્લા દાયકામાં જંગલોની સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર થયો છે અને પ્લાસ્ટિકની બોટલો, થેલીઓ અને કાગળ વગેરે દરેક જગ્યાએ દેખાય છે. કોઈએ આ કચરાને સાફ કરવાનું શરૂ કરવાની જરૂર છે! હું પોતે પણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સ્વચ્છ ભારત મિશનથી ખૂબ જ પ્રભાવિત છું અને આ ધરતીએ મને બનાવ્યો છે તેથી મારે પણ આ ધરતીને કંઈક પાછું આપવું જોઈએ, આ વિચાર સાથે ભાવનગરને પ્લાસ્ટિક મુક્ત બનાવવાની મારી સફર શરૂ થઈ. આ કહેવું છે ભાવનગરમાં છેલ્લા 23 વર્ષથી જનરલ ફિઝિશિયન તરીકે ફરજ બજાવતા ડો.તેજસ દોશીનું.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના જન્મદિવસ એટલે કે 17મી સપ્ટેમ્બરથી દેશભરમાં ‘સ્વચ્છતા હી સેવા અભિયાન’ની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે પણ રાજ્યના નાગરિકોમાં ‘પ્રકૃતિ સ્વચ્છતા-સંસ્કાર સ્વચ્છતા’ની ભાવના કેળવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે સમગ્ર ગુજરાતમાં આ અભિયાનની શરૂઆત કરી છે. બીજી તરફ ડો.તેજસ દોશી છેલ્લા એક દાયકાથી ‘સ્વચ્છતા એ જ સેવા’ના મંત્રને આત્મસાત કરીને ભાવનગરને પ્લાસ્ટિક મુક્ત બનાવવાનું અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. ડૉ. તેજસ દોશીએ પર્યાવરણ સંરક્ષણને લગતા વિવિધ રસપ્રદ પ્રોજેક્ટ ચલાવ્યા છે, જેમાં તેમને મોટી સફળતા મળી છે. તેમના સ્વચ્છતા સંબંધિત પ્રોજેક્ટને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમને વર્ષ 2019માં ભાવનગર માટે ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા’ના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બનાવવામાં આવ્યા હતા.

2014માં પ્રથમ વખત ‘નો હોંકિંગ પ્રોજેક્ટ’

ડો. તેજસ દોશીએ 2014માં ધ્વનિ પ્રદૂષણ અટકાવવા અને યુવાનોને બિનજરૂરી રીતે હોર્ન મારવાથી રોકવાના પ્રયાસરૂપે ‘નો હોંકિંગ પ્રોજેક્ટ’ની શરૂઆત કરી હતી. પ્રારંભિક વિચાર આ પ્રોજેક્ટને 52 અઠવાડિયા માટે શરૂ કરવાનો હતો, જેમાં 52 શાળાઓના 52 હજાર બાળકોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા (દરેક શાળામાંથી 1000 બાળકો). બાળકો ધ્વનિ પ્રદૂષણ અંગે જાગૃતિ અંગે ગુજરાતીમાં બેનરો લઈને તેમની શાળાની નજીકના ચોકમાં એક કલાક સુધી ઊભા રહ્યા હતા. કોઈ પણ પ્રકારના સૂત્રોચ્ચાર ન હતા, તેઓ માત્ર હાથમાં બેનરો લઈને ચૂપચાપ ઉભા હતા. આ ઉપરાંત ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને હોર્ન ન વગાડવા સંબંધિત પેમ્ફલેટ પણ છપાવવામાં આવ્યા હતા અને બાળકોને આ પેમ્ફલેટ ફોલ્ડ કરીને ચાર રસ્તા પર ઊભેલા વાહનચાલકોને આપવા સૂચના આપવામાં આવી હતી, જેથી લોકો તેને ખોલીને વાંચવા માટે પ્રેરિત થાય. જિજ્ઞાસા આ પ્રોજેક્ટને જબરદસ્ત સફળતા મળી હતી અને તે માત્ર 52 અઠવાડિયા માટે શરૂ થયું હતું, 153 અઠવાડિયા સુધી ચાલ્યું હતું, જેમાં 153 શાળાઓના 1,53,000 બાળકો સામેલ હતા. ખાસ વાત એ છે કે આ પ્રોજેક્ટની તર્જ પર નડિયાદ, વડોદરા, સુરત, ગાંધીનગર, અમદાવાદ, ગાંધીધામ, રાજકોટ અને મુંબઈમાં પણ હોંકિંગ પ્રોજેક્ટ ચલાવવામાં આવ્યા હતા.

જરૂરિયાતમંદ લોકોને 11 લાખથી વધુ પેનનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું

તેમના ક્લિનિકના ડ્રોઅરમાં 38 જેટલી નકામી પ્લાસ્ટિકની પેન પડેલી જોઈને ડો.દોશીએ વિચાર્યું કે જો તેમની પાસે આટલી બધી નકામી પેન હશે તો બીજી વ્યક્તિઓ પાસે આવી કેટલી પેન હશે? અને આ વિચારમાંથી ‘જોય ઑફ ગિવિંગ’ પ્રોજેક્ટનો જન્મ થયો, જે ‘3-R’ એટલે કે રિસાયકલ, રિપ્રોડ્યુસ અને રિયુઝની વિભાવના સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ તેણે સોશિયલ મીડિયા કેમ્પેન શરૂ કર્યું. તેણે સોશિયલ મીડિયા પર આ મેસેજ ફરતો કર્યો, ‘તમારી જૂની વધારાની પેન મારા ક્લિનિકમાં મોકલો. હું તેમાં નવા રિફિલ મૂકીશ અને આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ડૉ. સાહેબે 11 લાખથી વધુ પેનનું વિતરણ કર્યું છે અને આ પેન 3,56,000 થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવી છે. તેઓએ આ પેન ગુજરાતની બહાર રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, નાગાલેન્ડ, મણિપુર, મેઘાલય અને બેંગલુરુ ઉપરાંત ભાવનગરની તમામ સરકારી શાળાઓ અને ગુજરાતમાં ડાંગની આદિવાસી શાળાઓમાં પહોંચાડી છે. આ પ્રોજેક્ટ એટલો સફળ રહ્યો કે તે ભારતની સરહદો વટાવીને અન્ય દેશોમાં પણ પહોંચી ગયો. આજે તેમના ક્લિનિકને શિકાગો, વર્જિનિયા અને મેલબોર્નમાંથી ખાલી પેન મળે છે. આ સિવાય રિફિલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીએ તેમને નજીવી કિંમતે 6 લાખ માસ્ટર રિફિલ પણ આપ્યા છે, જેનો ઉપયોગ કોઈપણ પેનમાં કરી શકાય છે.

પ્રોજેક્ટ 3: ‘કોર્નર કાપશો નહીં’

2019માં ભાવનગરમાં ભારે વરસાદને કારણે શહેરના અનેક ગટર બ્લોક થઈ ગયા હતા. ડો.દોશીએ ગટરનો કચરો લેબોરેટરીમાં ટેસ્ટિંગ માટે મોકલ્યો હતો, જેના રિપોર્ટ મુજબ તે કચરામાં પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હતું. ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક બેગના ખૂણામાંથી કાપવામાં આવેલા નાના ટુકડા. સમસ્યા એ છે કે જ્યારે સ્ત્રીઓ દૂધ અથવા છાશની થેલી ખાલી કરે છે, ત્યારે તેઓ દાંત અથવા કાતર વડે થેલીના ખૂણે એક ટુકડો કાપી નાખે છે અને પછી વાસણમાં દૂધ અથવા છાશ નાખે છે. બાદમાં, બેગ રિસાયક્લિંગ માટે જાય છે, પરંતુ બેગના ખૂણા પરનો ટુકડો કચરામાં જાય છે અને આખરે ગટરમાં એકઠા થાય છે.

આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ડો. દોશીએ ભાવનગરમાં ‘ડોન્ટ કટ ધ કોર્નર’ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું, જે અંતર્ગત તેમણે 250 શાળાઓ અને કોલેજોમાં 2.50 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને પ્રવચન આપ્યું હતું. આ ઉપરાંત 130થી વધુ સોસાયટીઓની મુલાકાત લઈને મહિલાઓને દૂધ, છાશ વગેરેના પેકેટમાં માત્ર એક જ કટ કે કાણું પાડવા સમજાવવામાં આવ્યું હતું. બેગમાંથી કોર્નર પીસને ક્યારેય અલગ ન કરો અને તેને કચરાપેટીમાં જવા દો.

ભાવનગરમાં ભારતનો પ્રથમ ઈકો બ્રિક્સ પાર્ક બનાવવામાં આવ્યો

કોરોનાના સમયગાળા પછી, રસ્તાઓ પર મોટી સંખ્યામાં પ્લાસ્ટિકની નાની કોથળીઓ જોવા મળી, જે પ્રાણીઓના પેટમાં પણ જવા લાગી. આ પરિસ્થિતિ જોઈને ડો.દોશીએ ઈકો ફ્રેન્ડલી ઈંટો બનાવવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. આ અંતર્ગત લોકોને એક લીટરની ખાલી પાણીની બોટલો સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકથી ભરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી.

ત્રણ મહિનામાં માત્ર 30 બોટલો એકત્ર થઈ શકી છે ત્યારે ડો.દોશીએ વિચાર્યું કે બદલામાં અમુક રકમ આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવે તો જ આ અભિયાનને લોકોનો સહકાર મળશે. ત્યારબાદ તેણે પ્લાસ્ટિકની ત્રણ બોટલો જમા કરાવવા માટે 10 રૂપિયા આપવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. આ ઝુંબેશને ભાવનગર મહાનગરપાલિકાનો સંપૂર્ણ સહયોગ મળ્યો હતો. સવારે, શેરી સફાઈ કામદારો પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ એકત્રિત કરતા અને બપોરે, તેઓ તેને ઇકો-ઇંટોમાં ફેરવતા, બોટલમાં ભરીને સંગ્રહિત કરતા. આ કામગીરી માટે ભાવનગરના 13 વોર્ડમાં 13 ઓફિસો બનાવવામાં આવી હતી, જ્યાં આ બોટલો જમા કરવામાં આવી હતી. એક વર્ષમાં 1 લાખ 80 બોટલો એકત્ર થઈ.

આ બોટલોની મદદથી ભાવનગરમાં ભારતનો પ્રથમ ઈકો બ્રિક્સ પાર્ક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ભાવનગર મહાનગરપાલિકાએ આ માટે 500 ચોરસ મીટર જેટલી જગ્યા પણ ફાળવી હતી. વધુમાં, આ પ્રોજેક્ટને ભારત સરકારના શહેરી વિકાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયની કોફી ટેબલ બુકમાં શ્રેષ્ઠ મોડ્યુલ પ્રોજેક્ટ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.

50 પ્લાસ્ટિક બેગને બદલે કાપડની થેલી સાથે રાખો

ઈકો બ્રિક્સ પ્રોજેક્ટની સફળતા પછી પણ શેરીઓમાંથી પ્લાસ્ટિકની નાની થેલીઓ દૂર થઈ નથી. તેથી, ડૉ. તેજસ દોશીએ ફરીથી ‘કોટન બેગ પ્રોજેક્ટ’ ના રૂપમાં એક નવો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ તેમણે 50 પ્લાસ્ટિક બેગના બદલામાં 1 કાપડની થેલી આપવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. વર્ષ 2022 માં શરૂ થયેલા આ અભિયાન હેઠળ, તેઓએ અત્યાર સુધીમાં 1.5 લાખ કાપડની થેલીઓનું વિતરણ કર્યું છે, બદલામાં તેઓએ સોસાયટીમાંથી 75 લાખ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ ઓછી કરી છે. આ તમામ થેલીઓ ભાવનગર મહાનગરપાલિકામાં જમા છે. ત્યાંથી આ બેગને રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટમાં મોકલવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ રોડ અને બ્લોક વગેરે બનાવવામાં થાય છે. આ પ્રોજેક્ટને મહાનગરપાલિકા તરફથી ઘણો સહયોગ મળી રહ્યો છે.

ડો. તેજસ દોશી જણાવે છે કે વર્ષ 2014માં તેમણે માત્ર 14 લોકોની મદદથી આવા પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યા હતા અને આજે લગભગ 25 લાખ લોકો આ તમામ અભિયાનમાં જોડાયા છે. ડો. દોશીના દરેક પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય લોકોની આદતો સુધારવાનો છે, જેથી સમાજ પર્યાવરણને અનુકૂળ જીવનશૈલી અપનાવે. આ ઉદ્દેશ્ય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ‘મિશન લાઈફ’ને અનુરૂપ છે. તેઓ કહે છે, “વડાપ્રધાનનું સ્વચ્છ ભારત મિશન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. અમે તેના પરિણામો થોડા વર્ષોમાં જોઈશું. મોદીએ જે પણ શરૂઆત કરી છે તેની ક્યાંક ને ક્યાંક અસર થવાની જ છે. એ વાતનો સંતોષ છે કે આના દ્વારા આપણે નવી પેઢીને નવું ભારત આપી શકીશું.”