Online Gaming Addiction: મોબાઈલ, ઈન્ટરનેટ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) જેવી ટેકનોલોજીએ આપણા જીવનને તેજ ગતિ આપી છે. પહેલાની સરખામણીમાં આપણે ઘણા મોટા કામો હવે ચપટીમાં એક કમાન્ડ પર કરી શકીએ છીએ. પરંતુ આ ઝગમગતી દુનિયાના અંધારા પાસાઓ પણ છે. યુવાનો અને બાળકોની ઈન્ટરનેટ અને તેના તમામ સાધનો પર વધતી નિર્ભરતાને સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો મોટા જોખમ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.
બુધવારે (૪ ફેબ્રુઆરી) ઉત્તર પ્રદેશના ગાઝિયાબાદથી આવેલી ખબરે લોકોને હચમચાવી દીધા છે. અહીં ત્રણ સગી બહેનોએ નવમા માળેથી કૂદીને જીવ આપી દીધો. પ્રારંભિક તપાસના અહેવાલો મુજબ તેઓ કોરિયન ઓનલાઈન ગેમિંગનો શિકાર હતી. ઓનલાઈન ગેમિંગ અને તેના કારણે આત્મહત્યાનો આ કોઈ પહેલો કિસ્સો નથી. આ પહેલા પણ દેશના તમામ ભાગોમાંથી આવી ચોંકાવનારી ખબરો સામે આવતી રહી છે.
શું છે ગાઝિયાબાદવાળી ઘટનાનો પૂરો મામલો?
એક ચોંકાવનારી ઘટનામાં, બુધવારની સવારે ગાઝિયાબાદમાં એક રહેણાંક બિલ્ડિંગના નવમા માળેથી કૂદીને ત્રણ બહેનોએ પોતાનો જીવ આપી દીધો. ત્રણેય સગીર હોવાનું કહેવાય છે, તેમની ઉંમર ૧૨, ૧૪, ૧૬ વર્ષ હતી. જોકે આ ઘટના પાછળનું કારણ હજુ સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ શરૂઆતી અહેવાલો મુજબ, તેઓ એક કોરિયન ઓનલાઈન ટાસ્ક-બેઝ્ડ ગેમિંગ એપની વ્યસની હતી. પોલીસે જણાવ્યું કે પીડિતોએ એક સુસાઈડ નોટ છોડી છે જેમાં લખ્યું હતું, “મમ્મી, પાપા, સોરી.” જણાવવામાં આવી રહ્યું છે કે તેમના માતા-પિતા તેમની ઓનલાઈન ગેમિંગની લત અંગે વાંધો ઉઠાવતા રહેતા હતા. હાલ પોલીસ આ ઘટનાના કારણોની તપાસ કરી રહી છે.
ઓનલાઈન ગેમ્સ સાબિત થઈ રહી છે જીવલેણ
પહેલા પણ ઓનલાઈન ગેમિંગ અને તેનાથી મોતના કિસ્સાઓ સામે આવતા રહ્યા છે.
૧. ઓગસ્ટ ૨૦૨૫માં મધ્યપ્રદેશના ઈન્દોરમાં સાતમા ધોરણના વિદ્યાર્થીએ માત્ર એટલા માટે ફાંસી લગાવી લીધી કારણ કે તે ગેમમાં ૨૮૦૦ રૂપિયા હારી ગયો હતો. તેને ડર હતો કે જ્યારે પરિવારજનોને આ વાત ખબર પડશે તો તેઓ તેને વઢશે. વિદ્યાર્થીએ ગેમિંગ આઈડી સાથે તેની માતાનું ડેબિટ કાર્ડ લિંક કરી રાખ્યું હતું. હારેલી રકમ કાર્ડમાંથી જ કપાઈ હતી. વિદ્યાર્થીએ આ વાતનો એટલો તણાવ લીધો કે તેણે ઘરમાં ફાંસી લગાવી લીધી.
૨. તેવી જ રીતે જૂન ૨૦૨૫માં રાજસ્થાનથી પણ આવો કિસ્સો સામે આવ્યો હતો, જ્યાં ઓનલાઈન ગેમિંગના કારણે પતિએ પત્ની સાથે સુસાઈડ કરી લીધું હતું. ઓનલાઈન ગેમની લતમાં ફસાઈને દેવાદાર બનેલા યુવકે પત્ની સાથે મળીને જીવન લીલા સંકેલી લીધી હતી. યુવકે સુસાઈડ કરતા પહેલા તેની પત્નીની મોટી બહેનને ફોન પર જણાવ્યું હતું કે ઓનલાઈન ગેમને કારણે તેના પર ૪ થી ૫ લાખ રૂપિયાનું દેવું છે.
૩. બિજનૌર નિવાસી એક વેપારીએ પણ ઓનલાઈન ગેમમાં રકમ ગુમાવ્યા બાદ આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. વેપારી ઓનલાઈન ગેમમાં એક કરોડ રૂપિયાથી વધુ રકમ હારી ચૂક્યો હતો. આ ચૂકવવા માટે તેણે ફેબ્રુઆરીમાં ૨૦ વીઘા જમીન પણ વેચી દીધી હતી.
૪. આવા જ એક અન્ય કિસ્સામાં જૂનના છેલ્લા અઠવાડિયામાં ઉત્તર પ્રદેશના કુશીનગરમાં એક ૧૮ વર્ષીય વિદ્યાર્થીએ પણ ફાંસી લગાવીને આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. તેને પણ ઓનલાઈન ગેમ રમવાની લત હતી.
ગેમિંગ ડિસઓર્ડર મેન્ટલ હેલ્થ માટે જોખમ
માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો કહે છે કે, ઓનલાઈન ગેમ્સ જેવી કે પબજી (PUBG), ફ્રી ફાયર અને અન્ય બેટલ ગેમ્સ હવે માત્ર મનોરંજનનું સાધન રહી નથી, પરંતુ ઘણા યુવાનો માટે તે જીવલેણ લત બની ગઈ છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) એ “ગેમિંગ ડિસઓર્ડર” ને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા તરીકે વર્ગીકૃત કરી છે, જેમાં વ્યક્તિ ગેમિંગ પર નિયંત્રણ ગુમાવી દે છે અને અભ્યાસ, કામ, સંબંધો તથા સ્વાસ્થ્યની અવગણના કરવા લાગે છે. ભારતમાં પણ ઘણા સર્વે જણાવે છે કે કિશોરો અને યુવાનો દરરોજ કલાકો ઓનલાઈન ગેમિંગમાં વિતાવી રહ્યા છે, જેનાથી તેમની દિનચર્યા અને વર્તન પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે. એટલું જ નહીં આનાથી આત્મહત્યાના કિસ્સાઓમાં પણ વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ૨૦૨૩માં NCRB ના ડેટા અનુસાર, ભારતમાં ૮૫ થી વધુ આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સીધી રીતે ઓનલાઈન ગેમિંગ સાથે જોડાયેલા હતા.
ઓનલાઈન ગેમ્સથી મગજ પર પડે છે અસર
નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થના અહેવાલ મુજબ, અત્યંત ગેમિંગની લત મગજની ‘રિવોર્ડ સિસ્ટમ’ ને ખરાબ રીતે અસર કરે છે. કેટલાક કેસમાં જોવામાં આવ્યું છે કે ગેમ હારવા પર અથવા પેરેન્ટ્સ દ્વારા મોબાઈલ છીનવી લેવા પર યુવાનોએ પોતાને ઈજા પહોંચાડી, અહીં સુધી કે આત્મહત્યા કરી લીધી. માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો જણાવે છે કે, ઓનલાઈન ગેમ્સને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે લોકો તેને વારંવાર રમે. રિવોર્ડ સિસ્ટમ, લેવલ અપ, વર્ચ્યુઅલ કરન્સી અને સોશિયલ કનેક્શન મગજમાં ‘ડોપામાઈન’ રિલીઝ કરે છે, જેનાથી રમવાની ઈચ્છા વધુ વધી જાય છે. લાંબા સમય સુધી ગેમ રમવાથી આત્મ-નિયંત્રણ નબળું પડી શકે છે અને લતનું જોખમ વધે છે. ડોપામાઈન કામચલાઉ આનંદ આપે છે પરંતુ સતત ગેમ રમવાથી મગજ તેની આદત પાડી લે છે, અને રમ્યા વગર વ્યક્તિ બેચેની કે ચિડિયાપણું અનુભવી શકે છે.
શું કહે છે નિષ્ણાતો?
મનોચિકિત્સકો કહે છે કે, આ માત્ર “ગેમની લત” નો મામલો નથી પરંતુ બાળકોની ભાવનાત્મક પરિપક્વતા, આત્મસન્માન અને પારિવારિક સંવાદની ગુણવત્તા પર સવાલ ઉઠાવે છે. ઓનલાઈન બેટલ ગેમ્સ ન માત્ર ઝડપથી ડોપામાઈન વધારે છે અને બ્રેઈનની રિવોર્ડ સિસ્ટમને એક્ટિવ કરી દે છે પરંતુ જીત-હાર અને રિવોર્ડને તેમની ઓળખ અને આત્મસન્માન સાથે જોડી દે છે. જ્યારે કોઈ બાળક તેમાં પૈસા હારે છે ત્યારે તેને માત્ર આર્થિક નુકસાન જ નહીં પરંતુ ‘હું ફેઈલ થઈ ગયો’ જેવી તીવ્ર આત્મગ્લાનિ થાય છે. તેવી જ રીતે આ ગેમિંગને એવા ટાસ્કમાં ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે જેની કિંમત લોકોએ પોતાનો જીવ આપીને ચૂકવવી પડે છે. આવી ગેમિંગને તાત્કાલિક બંધ કરવાની જરૂર છે.
