Adani Dharavi Project: મુંબઈની મહત્ત્વાકાંક્ષી ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (Dharavi Redevelopment Project) હેઠળ ધારાવીના રહેવાસીઓને વસાવવાની યોજના વહીવટી વિલંબ અને લાલફીતાશાહીના જાળમાં ફસાતી દેખાઈ રહી છે. RTI હેઠળ પ્રાપ્ત થયેલા દસ્તાવેજો અનુસાર, દેવનાર (Deonar) સ્થિત 99 વર્ષ જૂના ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ/લેન્ડફિલના એક ભાગને સાફ કરવાની કામગીરી મૂળ સમયમર્યાદા કરતાં 6 મહિનાથી વધુ સમય વીતી જવા છતાં પણ શરૂ થઈ શકી નથી.
મહારાષ્ટ્ર સરકારે ઑક્ટોબર 2024માં દેવનારમાં 124 એકર જમીન ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ વિસ્થાપિત થનારા પરિવારોના પુનર્વસન આવાસ (Rehabilitation Housing) માટે ફાળવી હતી. લેન્ડફિલની સફાઈ અને બાયો-માઇનિંગ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે કુલ 7 કાયદેસરની મંજૂરીઓ જરૂરી છે, જેમાંથી 5 મંજૂરીઓ હજુ પણ બાકી છે.
ઠેકેદાર કંપની NECL (Nagarjuna Construction Company / NECL)નું કહેવું છે કે તેને મુખ્ય મંજૂરીઓ અને પ્રક્રિયાઓ અંગે ઘણી મોડેથી જાણ કરવામાં આવી હતી, જેના કારણે પ્રારંભિક કામગીરી અટકી ગઈ. BMCના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, જો હાલનું ટેન્ડર રદ કરવામાં આવે અથવા ફરીથી ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવે, તો સમગ્ર પ્રક્રિયામાં વધુ વિલંબ થશે.
દેવનાર મુંબઈનું સૌથી જૂનું અને સૌથી મોટું કચરો ડમ્પિંગ સ્થળ છે. જ્યાં સુધી 124 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા જૂના કચરાની સફાઈ અને જમીનનું સમતલીકરણ (Land Cleanup) પૂર્ણ નહીં થાય, ત્યાં સુધી ત્યાં બહુમાળી પુનર્વસન ઇમારતોનું બાંધકામ શરૂ થઈ શકશે નહીં.
સફાઈ કામગીરીમાં થઈ રહેલા આ સતત વિલંબના કારણે અડાણી ગ્રૂપ (Adani Group) દ્વારા સંચાલિત ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ પુનર્વસન પામનારા હજારો પરિવારોના ભવિષ્ય પર અનિશ્ચિતતાના વાદળો ઘેરાયા છે.
અડાણી ધારાવી પ્રોજેક્ટ પર વિવાદ કેમ છે
અડાણી ગ્રૂપની ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (Dharavi Redevelopment Project)ને લઈને અનેક સ્તરે વિવાદ અને વિરોધ યથાવત છે. તેના પાછળ મુખ્યત્વે પુનર્વસન, આજીવિકા, ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને જમીન ફાળવણી સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ છે.
કટ-ઓફ ડેટનો નિયમ: યોજના મુજબ માત્ર તે જ લોકોને મફત ઘર મેળવવાની પાત્રતા છે, જે 1 જાન્યુઆરી 2000 અથવા તે પહેલાંથી ત્યાં રહેતા હતા. 2000થી 2011 વચ્ચે વસેલા લોકોને ફી ચૂકવીને અથવા ભાડે ઘર મળશે, જ્યારે 2011 પછીના રહેવાસીઓ પર બેઘર થવાનો ખતરો છે.
ધારાવીની બહાર મોકલવાનો વિરોધ: પાત્ર રહેવાસીઓને ધારાવીમાં જ ઘર આપવાનું વચન છે, પરંતુ લાખો અપાત્ર પરિવારોને દેવનાર (લેન્ડફિલ સાઇટ), કાંજુરમાર્ગ અથવા મુલુંડ જેવી દૂર આવેલી જમીનો પર મોકલવાની યોજના છે, જેનો સ્થાનિક લોકો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
સ્થાનિક વ્યવસાય અને આજીવિકા પર સંકટ
ધારાવી માત્ર રહેણાંક વિસ્તાર નથી, પરંતુ એક અનૌપચારિક ઔદ્યોગિક હબ (અસંગઠિત અર્થવ્યવસ્થા) પણ છે. અહીં ચામડાનો ઉદ્યોગ, માટીના વાસણો (કુંભારવાડા), રિસાયક્લિંગ, કપડાં અને ખાણી-પીણીના મોટા ઘરઆધારિત કૂટીર ઉદ્યોગો ચાલે છે. સ્થાનિક વેપારીઓનું કહેવું છે કે તેમને બહુમાળી ઇમારતો (High-rise Flats)માં સ્થળાંતર કરવાથી તેમનો જમીન આધારિત વ્યવસાય અને વધુ જગ્યાની જરૂરિયાત ધરાવતા ઉદ્યોગો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે.
ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને રાહતો પર રાજકીય આરોપો
વિપક્ષી પક્ષો (શિવસેના-UBT, કોંગ્રેસ)નો આરોપ છે કે 2019માં જ્યારે ‘સીલિંક ટેક્નોલોજીઝ’એ બોલી જીતી હતી, ત્યારે તે ટેન્ડર રદ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં ટેન્ડરની શરતોમાં ફેરફાર (જેમ કે રેલવેની જમીન ઉમેરવી) કરીને 2022માં અડાણી ગ્રૂપને ટેન્ડર આપવામાં આવ્યું. સરકારે નિયમોમાં ફેરફાર કરીને અન્ય બિલ્ડરો માટે અડાણી ગ્રૂપ પાસેથી ફરજિયાત રીતે TDR ખરીદવું જરૂરી બનાવી દીધું, જેના કારણે અડાણીને મુંબઈના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટમાં એકાધિકાર (Monopoly) અને અયોગ્ય લાભ મળ્યાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો.
આ પ્રોજેક્ટના નામે અડાણી ગ્રૂપને મુંબઈના અનેક પ્રાઇમ લોકેશન્સ (જેમ કે દેવનાર લેન્ડફિલની 124 એકર જમીન, કુર્લા ડેરીની જમીન, સોલ્ટ પાન લેન્ડ વગેરે)માં રાહત દરે વિશાળ જમીનો ફાળવવામાં આવી છે. વિપક્ષ તેને “લેન્ડ ગ્રેબ” (Land Grab) કરવાનો પ્રયાસ ગણાવે છે.
કાર્યકરો અને સ્થાનિક સંગઠનોનો આરોપ છે કે રીડેવલપમેન્ટની યોજના બનાવતી વખતે ધારાવીમાં દાયકાઓથી રહેતા લોકો સાથે ચર્ચા-વિચારણા કરવામાં આવી નહોતી અને તેમના પર ઉપરથી નિર્ણયો લાદવામાં આવી રહ્યા છે.
અડાણી ગ્રૂપ અને ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રાધિકરણ (DRP)નું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ ધારાવીના લાખો લોકોના જીવનસ્તરમાં સુધારો લાવશે, તેમને સ્વચ્છ ઘર, પાણી, ગેસ અને ગટર જેવી આધુનિક સુવિધાઓ આપશે તેમજ પાત્ર અને અપાત્ર બંને પ્રકારના રહેવાસીઓ માટે આવાસની વ્યવસ્થા કરશે.
