Anti Defection Law Kapil Sibal SC: ભારતીય રાજકારણમાં પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની અસરકારકતા અને બંધારણની 10મી અનુસૂચિના અર્થઘટનને લઈને ફરી એકવાર મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. વરિષ્ઠ વકીલ અને રાજ્યસભાના સાંસદ કપિલ સિબ્બલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને 10મી અનુસૂચિના ફકરા-4ના અર્થઘટનને પડકાર્યો છે. તેમનો દાવો છે કે હાલની જોગવાઈનો અર્થ એવો કાઢવામાં આવી રહ્યો છે, જેના કારણે મોટા પાયે પક્ષપલટાને કાયદાકીય સુરક્ષા મળી રહી છે અને લોકશાહી વ્યવસ્થાને અસર પહોંચી રહી છે.
આ અરજી પર પ્રાથમિક સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયમૂર્તિ પી.એસ. નરસિંહા અને ન્યાયમૂર્તિ આલોક આરાધેની બેન્ચે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવી છે. સાથે જ કોર્ટે નોંધ્યું કે આ મામલો અનેક બંધારણીય અને રાજકીય પ્રશ્નો સાથે જોડાયેલો છે, જેના પર સંસદે પણ ગંભીરતાથી વિચાર કરવાની જરૂર છે.
તાજેતરની રાજકીય ઘટનાઓ વચ્ચે અરજી
કપિલ સિબ્બલે આ અરજી એવા સમયે દાખલ કરી છે જ્યારે વિવિધ રાજકીય પક્ષોના અનેક સાંસદોએ પક્ષ બદલ્યા હોવાના બનાવો ચર્ચામાં રહ્યા છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, આમ આદમી પાર્ટીના 7, તૃણમૂલ કોંગ્રેસના 20 અને શિવસેના (યુબીટી)ના 6 સાંસદો ભાજપ સહિત અન્ય પક્ષો સાથે જોડાયા હોવાનું કહેવાય છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની જોગવાઈઓ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે.
કપિલ સિબ્બલની મુખ્ય દલીલ શું છે?
કપિલ સિબ્બલનું કહેવું છે કે બંધારણની 10મી અનુસૂચિનો મૂળ હેતુ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને ચૂંટણી બાદ પક્ષપલટો કરતા અટકાવવાનો હતો. પરંતુ હાલ ફકરા-4નું જે રીતે અર્થઘટન થઈ રહ્યું છે, તેનાથી બે તૃતિયાંશ ધારાસભ્યો અથવા સાંસદો અલગ જૂથ બનાવીને અન્ય પક્ષમાં જોડાઈ શકે છે અને તેમ છતાં પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ ગેરલાયક ઠરતા નથી.
તેમણે દલીલ કરી છે કે જો માત્ર વિધાનમંડળના બે તૃતિયાંશ સભ્યો બીજા પક્ષમાં જતા રહે અને મૂળ રાજકીય પક્ષનું સત્તાવાર વિલીનીકરણ જ ન થયું હોય, તો તેને સાચા અર્થમાં ‘વિલય’ ગણાવી શકાય નહીં. તેમના મતે આવી સ્થિતિમાં પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાથી છૂટછાટ મળવી જોઈએ નહીં.
બંધારણની કલમ 32 હેઠળ અરજી
સિબ્બલે પોતાની અરજી બંધારણની કલમ 32 હેઠળ દાખલ કરી છે. અરજીમાં માંગ કરવામાં આવી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ સ્પષ્ટ કરે કે 10મી અનુસૂચિના ફકરા-4નો અર્થ એવો નથી કે માત્ર વિધાનસભા અથવા સંસદના બે તૃતિયાંશ સભ્યો અન્ય પક્ષમાં જોડાઈ જાય તો તેઓ ગેરલાયક ઠરવાથી બચી શકે, ખાસ કરીને જ્યારે મૂળ રાજકીય પક્ષે સત્તાવાર રીતે અન્ય પક્ષમાં વિલીનીકરણ કર્યું ન હોય.
લોકશાહી પર અસર અંગે ચિંતા
અરજીમાં કપિલ સિબ્બલે દલીલ કરી છે કે હાલનું અર્થઘટન બંધારણના મૂળભૂત માળખાની ભાવનાને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેમના મતે તે જથ્થાબંધ પક્ષપલટો, રાજકીય પક્ષોના વિભાજન અને કહેવાતા ‘હોર્સ ટ્રેડિંગ’ જેવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેના કારણે મતદાતાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા લોકશાહી જનાદેશમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું છે કે 10મી અનુસૂચિમાં રહેલા કેટલાક અપવાદોના કારણે પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો પોતાના મૂળ હેતુને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો છે. જો વર્તમાન પ્રથા યથાવત રહેશે તો ભવિષ્યમાં આ કાયદાની અસરકારકતા લગભગ સમાપ્ત થઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું નોંધ્યું?
સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયમૂર્તિ પી.એસ. નરસિંહાએ જણાવ્યું કે આ મુદ્દાઓ સામાન્ય રીતે વિધાનસભા અથવા સંસદમાં તેમજ રાજકીય પક્ષોની અંદર ચર્ચાનો વિષય બનવા યોગ્ય છે. તેમણે કહ્યું કે 10મી અનુસૂચિનો હેતુ ચોક્કસ વ્યવસ્થાનું નિયમન કરવાનો હતો, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા અન્ય ઘણા કાનૂની અને બંધારણીય પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા છે, જેને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે.
કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ જારી કરીને તેનો જવાબ માંગ્યો છે.
શું છે 10મી અનુસૂચિ?
ભારતમાં 1960 અને 1970ના દાયકામાં મોટા પ્રમાણમાં થતા પક્ષપલટાને રોકવા માટે પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 1985માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીની સરકાર દ્વારા બંધારણમાં 52મો સુધારો કરીને 10મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી હતી.
આ જોગવાઈ મુજબ જો કોઈ સાંસદ અથવા ધારાસભ્ય સ્વેચ્છાએ પોતાનો પક્ષ છોડી દે અથવા પક્ષના વ્હીપનું ઉલ્લંઘન કરે, તો તેનું સભ્યપદ રદ થઈ શકે છે. તેમજ પક્ષના નિર્દેશોનું પાલન ન કરવું અથવા મહત્વપૂર્ણ મતદાન દરમિયાન ગેરહાજર રહેવું પણ ગેરલાયક ઠરવાનું કારણ બની શકે છે.
ફકરા-4માં શું જોગવાઈ છે?
10મી અનુસૂચિના ફકરા-4માં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે જો કોઈ રાજકીય પક્ષ બીજા પક્ષમાં વિલીનીકરણ કરે અને તે પક્ષના ઓછામાં ઓછા બે તૃતિયાંશ ધારાસભ્યો અથવા સાંસદો આ નિર્ણયને સમર્થન આપે, તો આવા સભ્યોને પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ ગેરલાયક ઠરાવવામાં આવશે નહીં.
કપિલ સિબ્બલનો મુખ્ય વિરોધ એ જ મુદ્દે છે. તેમના મતે આ જોગવાઈનો અર્થ એવો ન કાઢવો જોઈએ કે માત્ર બે તૃતિયાંશ ધારાસભ્યો અથવા સાંસદો અલગ થઈને બીજા પક્ષમાં જોડાઈ જાય તો તેને આપમેળે ‘વિલય’ માની લેવામાં આવે.
આગળ શું થશે?
હાલ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવી છે અને કેસની આગળની સુનાવણીમાં તમામ પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ 10મી અનુસૂચિના ફકરા-4ના અર્થઘટન અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આવી શકે છે. આ કેસનો ચુકાદો ભવિષ્યમાં પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાના અમલ અને દેશની રાજકીય વ્યવસ્થા પર દૂરગામી અસર કરી શકે છે.
