SC ST Act India: જંતર-મંતર પર થયેલા હોબાળાને લઈને ચર્ચામાં આવેલા સ્વતંત્ર ભારદ્વાજ વિરુદ્ધ SC-ST ઍક્ટ હેઠળ કેસ નોંધાઈ ગયો છે. તેમની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી છે. નિશુ આઝાદના પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલાના સંદર્ભમાં આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. ભારતમાં અનુસૂચિત જાતિઓ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) વિરુદ્ધ થતા અત્યાચારો, ભેદભાવ અને હિંસાને રોકવા માટે SC-ST (અત્યાચાર નિવારણ) ઍક્ટ, 1989 એક અત્યંત મજબૂત અને કડક કાયદો છે. આ કાયદાનો હેતુ સદીઓથી હાંસિયામાં રહેલા સમુદાયોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને તેમને સામાજિક ન્યાય અપાવવાનો છે. સમયાંતરે આ કાયદાને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે તેમાં સુધારા પણ કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને વર્ષ 2018માં કરવામાં આવેલો સુધારો. આવો જાણીએ કે આ કાયદાનો વ્યાપ શું છે, તેમાં સજાની શું જોગવાઈ છે અને ધરપકડથી લઈને જામીન સુધીના તેના નિયમો કેટલા કડક છે.
SC-ST ઍક્ટનો હેતુ અને વ્યાપ શું છે?
આ કાયદો દેશમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના લોકોને સામાજિક અપમાન, ઉત્પીડન, શારીરિક હિંસા અને તેમની પ્રોપર્ટી પર ગેરકાયદેસર કબજાથી બચાવે છે. સામાન્ય અથવા અન્ય વર્ગની કોઈ વ્યક્તિ તરફથી જો આ સમુદાયો વિરુદ્ધ કોઈ ગુનાહિત કૃત્ય કરવામાં આવે, તો આ કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.
કયા ગુના માટે કેટલી સજાની જોગવાઈ છે?
આ કાયદાની કલમ 3 હેઠળ અલગ-અલગ પ્રકારના ગુનાઓ અને તેમના માટે અલગ-અલગ સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આવો તેમના પર નજર કરીએ.
- સામાન્ય અત્યાચાર અને અપમાનજનક ઍક્ટ: કોઈ વ્યક્તિ જો કોઈ SC/ST સમુદાયના સભ્યનું જાહેરમાં અપમાન કરે, જાતિસૂચક ગાળો આપે અથવા કોઈ અપમાનજનક પદાર્થ બળજબરીથી ખવડાવે કે પીવડાવે, તો તેના માટે 6 મહિનાથી લઈને 5 વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ છે.
- જમીન પર ગેરકાયદેસર કબજો અથવા વિસ્થાપન: જો કોઈની જમીન પર બળજબરીથી કબજો કરવામાં આવે, તેને ખેતીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવે અથવા ઘર છોડવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે, તો તેમાં પણ કડક કેદ અને દંડની જોગવાઈ છે.
- ખોટા પુરાવાથી સજા કરાવવી: જો કોઈ બિન-SC/ST વ્યક્તિ ખોટી જુબાની અથવા પુરાવાના આધારે કોઈ SC અથવા ST વ્યક્તિને ફાંસીની સજા કરાવી દે અને તેના પરિણામે તે નિર્દોષ વ્યક્તિને ફાંસી થઈ જાય, તો ખોટા પુરાવા ઊભા કરનારને મૃત્યુદંડ સુધીની સજા થઈ શકે છે. જો મામલો આજીવન કેદ અથવા 7 વર્ષથી વધુની સજાનો હોય, તો તેના આધારે પણ કડક કેદની જોગવાઈ છે.
- ગંભીર ગુનો: આ કાયદા હેઠળ કરવામાં આવેલા ગુનામાં કોઈ એવું કૃત્ય સામેલ હોય જે IPC હેઠળ 10 વર્ષ અથવા તેનાથી વધુની સજાને પાત્ર હોય, તો SC-ST ઍક્ટ હેઠળ દોષિતને આજીવન કેદ સુધીની સજા થઈ શકે છે. તેમાં હત્યા અથવા બળાત્કાર જેવા ગુનાઓ સામેલ છે.
- સરકારી કર્મચારીઓની બેદરકારી: તેની કલમ 4 હેઠળ જો કોઈ બિન-SC/ST સરકારી અધિકારી અથવા કર્મચારી આ કાયદા હેઠળ પોતાની ફરજોનું પાલન કરવામાં જાણીજોઈને બેદરકારી દાખવે, તો તેને 6 મહિનાથી લઈને એક વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે.
ધરપકડ અને આગોતરા જામીનના કડક નિયમો
આ કાયદાને સૌથી કડક બનાવનારા મુદ્દાઓમાં તેની ધરપકડ અને જામીન સાથે જોડાયેલી કેટલીક જોગવાઈઓ છે. તેમાં ઍન્ટિસિપેટરી બેલ એટલે કે આગોતરા જામીન મળતા નથી. તેની સાથે પ્રાથમિક તપાસની અનિવાર્યતા પણ હોતી નથી.
- આગોતરા જામીન નહીં: કાયદાની કલમ 18 અને 18A હેઠળ, આ ઍક્ટ અંતર્ગત નોંધાયેલા કેસોમાં આરોપી વ્યક્તિને CRPCની કલમ 438 હેઠળ આગોતરા જામીનનો અધિકાર મળતો નથી. જોકે અદાલતો તથ્યોની સમીક્ષા કર્યા બાદ નિયમિત જામીન પર વિચાર કરી શકે છે.
- પ્રાથમિક તપાસની અનિવાર્યતા નહીં: વર્ષ 2018ના સુધારા અને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ અનુસાર, આ ઍક્ટ હેઠળ ફરિયાદ મળ્યા બાદ FIR નોંધવા માટે કોઈ પ્રારંભિક તપાસ અથવા વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીની મંજૂરી લેવાની ફરજિયાત જરૂરિયાત હોતી નથી. પોલીસ તાત્કાલિક કેસ નોંધાવી શકે છે.
સ્પેશિયલ કોર્ટની રચના પણ
આવા કેસોની ઝડપી ટ્રાયલ અને પીડિતોને શક્ય તેટલો વહેલો ન્યાય અપાવવા માટે રાજ્ય સરકારો તરફથી જિલ્લા સ્તરે વિશેષ અદાલતોની સ્થાપના કરવામાં આવે છે, જેથી કેસોનો નિકાલ ઓછા સમયમાં થઈ શકે. તેની સાથે જ પીડિતોને સરકાર તરફથી આર્થિક વળતર, પુનર્વસન અને કાનૂની સહાય આપવામાં આવે તે માટેના પણ સ્પષ્ટ નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
BNS અને SC-ST ઍક્ટમાં શું તફાવત છે
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. SC/ST ઍક્ટ અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) બંને સંપૂર્ણપણે અલગ-અલગ કાયદા છે, તે એક જ કાયદો નથી. SC/ST ઍક્ટની વાત કરીએ તો તે અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (પ્રિવેન્શન ઑફ એટ્રોસિટી) અધિનિયમ, 1989 એક સ્પેશિયલ કાયદો છે. તેને ઐતિહાસિક ભેદભાવ અને અત્યાચારોથી રક્ષણ આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.
બીજી તરફ BNSને જોઈએ તો તે દેશનો સામાન્ય ગુનાહિત કાયદો છે. આ IPCના સ્થાને આવેલો નવો કાયદો છે, જે સામાન્ય ગુનાઓ જેવા કે ચોરી, મારામારી, છેતરપિંડી વગેરેની વ્યાખ્યા અને સજા નક્કી કરે છે. જ્યારે SC/ST ઍક્ટ એક વિશેષ કાયદો છે. તેની જોગવાઈઓ BNSના સામાન્ય કાયદાઓ કરતાં વધુ અસરકારક રહે છે.
જ્યારે SC/ST સમુદાયની કોઈ વ્યક્તિ વિરુદ્ધ ગુનો થાય છે, ત્યારે પોલીસ પરિસ્થિતિ અનુસાર BNSની કલમો સાથે-સાથે SC/ST ઍક્ટની કલમો પણ એકસાથે નોંધાવી શકે છે. પરંતુ કાયદાના દસ્તાવેજ અને અધિનિયમ તરીકે બંને અલગ છે.
