Bhadohi Renamed: ઉત્તર પ્રદેશનો ભદોહી જિલ્લો એક વખત ફરી પોતાનું નામ બદલવા જઈ રહ્યો છે. વર્ષ 1994માં વારાણસીથી અલગ જિલ્લો બન્યા બાદ આ ચોથી વખત હશે જ્યારે જિલ્લાના નામમાં ફેરફાર કરવામાં આવશે. મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે જાહેરાત કરી છે કે ભદોહીનું નામ ફરીથી સંત રવિદાસ નગર રાખવામાં આવશે.
આ જાહેરાત બાદ ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. બહુજન સમાજ પાર્ટીના પ્રમુખ માયાવતીએ સંત રવિદાસ સાથે જોડાયેલા નામને ફરીથી બહાલ કરવા બદલ યોગી આદિત્યનાથ સરકારનો આભાર વ્યક્ત કર્યો છે. જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીએ ભારતીય જનતા પાર્ટી પર આરોપ લગાવ્યો છે કે તે વિકાસના મુદ્દાઓ પર કામ કરવાની જગ્યાએ માત્ર નામ બદલવામાં વ્યસ્ત છે.
આ નિર્ણય વર્ષ 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં લેવામાં આવ્યો છે. તેથી તેને રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતીય જનતા પાર્ટીને આશા છે કે સંત રવિદાસનું નામ ફરીથી બહાલ કરીને તે દલિત મતદારોને પોતાની તરફ આકર્ષી શકશે.
15મી સદીના સંત અને કવિ સંત રવિદાસનો જન્મ વારાણસીમાં થયો હતો. આ વિસ્તાર સાથે તેમનો સંબંધ પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશમાં આ નામને સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય બંને રીતે વિશેષ મહત્વ આપે છે.
ભદોહીથી સંત રવિદાસ નગર અને પછી ફરી ભદોહી
વર્ષ 1994માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી મુલાયમ સિંહ યાદવની સરકારે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માંગ સ્વીકારીને વારાણસી જિલ્લામાંથી અલગ કરીને ભદોહી જિલ્લાની રચના કરી હતી.
અલગ જિલ્લાની માંગ ઘણા વર્ષોથી ચાલી રહી હતી. પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી પંડિત શ્યામધર મિશ્રા અને જનસંઘના નેતા મુરલીધર પાંડે એવા નેતાઓમાં સામેલ હતા જેમણે 1980ના દાયકાના અંત અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં આ માટે લાંબું આંદોલન ચલાવ્યું હતું.
જિલ્લાની રચના બાદ લોકો દ્વારા તેનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ થોડા જ વર્ષોમાં જિલ્લાના નામને લઈને રાજકીય અને વહીવટી વિવાદ શરૂ થયો.
1. जैसाकि मीडिया की ख़बरों से सर्वविदित है कि यूपी की वर्तमान सरकार ने, बी.एस.पी. सरकार द्वारा भदोही को राज्य मुख्यालय का दर्जा देते हुये संत रविदास नगर के नाम से नया ज़िला बनाया था और जिसे समाजवादी पार्टी (सपा) की सरकार ने अपनी संकीर्ण जातिवादी मानसिकता के तहत् बदल दिया था, इसे…
— Mayawati (@Mayawati) July 31, 2026
4 ડિસેમ્બર, 1997ના રોજ તત્કાલીન માયાવતી સરકારે ભદોહી નામ હટાવીને જિલ્લાનું નામ સંત રવિદાસ નગર રાખ્યું હતું. તે જ સમયે જૌનપુરથી ભદોહીમાં જોડાયેલી બરસાઠી તહસીલને ફરીથી જૌનપુરમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ જિલ્લામાં ફરીથી આંદોલન શરૂ થયું. ઘણા લોકોએ ભદોહી નામ ફરીથી રાખવાની માંગ કરી. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું હતું કે મધ્યકાળમાં આ વિસ્તાર પર ભર રાજાઓનું શાસન હતું. માનવામાં આવે છે કે તેમના સન્માનમાં આ વિસ્તારનું નામ પહેલા ભરદોહી પડ્યું, જે બાદમાં બદલાઈને ભદોહી થઈ ગયું.
જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની સરકાર આવી ત્યારે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી રામ પ્રકાશ ગુપ્તાએ 12 નવેમ્બર, 1999ના રોજ આદેશ જાહેર કરીને સત્તાવાર નામમાં ભદોહી પણ ઉમેર્યું. ત્યારબાદ જિલ્લાનું નામ સંત રવિદાસ નગર-ભદોહી થઈ ગયું.
ત્યારબાદ અખિલેશ યાદવ સરકાર દરમિયાન ફરીથી નામ બદલવામાં આવ્યું. 6 ડિસેમ્બર, 2014ના રોજ જિલ્લાનું સત્તાવાર નામ ફરીથી ભદોહી રાખવામાં આવ્યું.
29 જુલાઈ, 2026ના રોજ યોગી આદિત્યનાથ સરકારે જાહેરાત કરી કે જિલ્લાનું નામ ફરીથી સંત રવિદાસ નગર કરવામાં આવશે. જિલ્લાની રચના બાદ આ ચોથી વખત હશે જ્યારે તેનું નામ બદલાશે.
યોગી આદિત્યનાથે વારાણસીમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન આ જાહેરાત કરી હતી. તેમણે વર્ષ 2014માં ભદોહી નામ ફરીથી બહાલ કરવાના સમાજવાદી પાર્ટી સરકારના નિર્ણયની ટીકા પણ કરી.
મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું કે સમાજવાદી પાર્ટી સરકારે જિલ્લામાંથી સંત રવિદાસનું નામ હટાવીને પાપ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે તેમની સરકાર જિલ્લાની ઓળખ ફરીથી સંત રવિદાસ નગર તરીકે બહાલ કરશે.
ભારતીય જનતા પાર્ટીનો દલિત સમાજ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ
રાજકીય જાણકારોનું માનવું છે કે સંત રવિદાસ દલિત સમાજ, ખાસ કરીને જાટવ અને રવિદાસ સમાજમાં અત્યંત આદરણીય સ્થાન ધરાવે છે. તેમની ધાર્મિક અને સામાજિક પરંપરાએ તેમને દલિત રાજકારણનું મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક બનાવ્યા છે.
ભારતીય જનતા પાર્ટી સતત ઉત્તર પ્રદેશમાં દલિત મતદારો વચ્ચે પોતાનો આધાર મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, ખાસ કરીને વર્ષ 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં. આવી સ્થિતિમાં જિલ્લાનું નામ ફરીથી સંત રવિદાસ નગર કરવાથી પક્ષને એવો સંદેશ આપવાની તક મળશે કે તે દલિત સમાજના પ્રભાવશાળી સંતો અને સામાજિક આગેવાનોની પરંપરાનો સન્માન કરે છે.
આ નિર્ણય યોગી આદિત્યનાથ સરકારના તે વ્યાપક અભિયાનનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં મુગલ અથવા બ્રિટિશ સમય સાથે જોડાયેલા નામોને બદલીને ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા નામોને ફરીથી બહાલ કરવામાં આવી રહ્યા છે.
વર્ષ 2018માં રાજ્ય સરકારે ફૈઝાબાદ જિલ્લાનું નામ બદલીને અયોધ્યા અને ઇલાહાબાદ જિલ્લાનું નામ બદલીને પ્રયાગરાજ રાખ્યું હતું.
જોકે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે અત્યાર સુધી જિલ્લાઓ અને અન્ય વહીવટી વિસ્તારોના નામ બદલવા, સરકારી રેકોર્ડ, સાઇનબોર્ડ, સ્ટેશનરી અને ડિજિટલ ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવા પાછળ કુલ કેટલો ખર્ચ થયો તેની માહિતી જાહેર કરી નથી.
જિલ્લાનું નામ કેવી રીતે બદલવામાં આવે છે?
ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું કે પ્રક્રિયાની શરૂઆત જિલ્લા વહીવટીતંત્રના પ્રસ્તાવથી થાય છે. આ પ્રસ્તાવ રાજ્ય સરકારને મોકલવામાં આવે છે.
સરકારની મંજૂરી મળ્યા બાદ મહેસૂલ વિભાગ તેની સત્તાવાર અધિસૂચના જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ આ અધિસૂચના સંબંધિત તમામ વિભાગોને મોકલવામાં આવે છે જેથી સરકારી રેકોર્ડમાં જરૂરી ફેરફારો કરી શકાય.
આ ફેરફારો જિલ્લા સ્તરના રેકોર્ડથી લઈને ગ્રામ પંચાયત અને નગરપાલિકાના દસ્તાવેજો સુધી તમામ જગ્યાએ કરવામાં આવે છે.
અધિકારીએ જણાવ્યું કે જિલ્લાનું નામ બદલવાનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં આવેલી અન્ય સંસ્થાઓના નામ પણ આપોઆપ બદલાઈ જશે.
ઉદાહરણ તરીકે જિલ્લાનું નામ બદલવાની અધિસૂચના બહાર પડ્યા બાદ રેલવે સ્ટેશન, યુનિવર્સિટી અથવા અન્ય સ્વતંત્ર સંસ્થાઓના નામ આપમેળે બદલાતા નથી. તેમના માટે અલગ પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવે છે.
અધિકારીએ વધુમાં જણાવ્યું કે વહીવટી વિસ્તારોમાં થયેલા આવા ફેરફારોની માહિતી કેન્દ્ર સરકારને પણ મોકલવામાં આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ મહેસૂલ સંહિતા, 2006ની કલમ 6(2) હેઠળ રાજ્ય સરકારને અધિસૂચના બહાર પાડી કોઈપણ મહેસૂલી વિસ્તાર, જેમાં જિલ્લાનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેનું નામ રાખવાનો અથવા બદલવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.
તેથી જિલ્લાનું નામ બદલવાની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે રાજ્યના મહેસૂલ અને વહીવટી નિયમો હેઠળ હાથ ધરવામાં આવે છે. જોકે સરકારી રેકોર્ડ તેમજ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ આવતી સંસ્થાઓના નામ બદલવા માટે અલગ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે.
ભદોહીના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ શૈલેશ કુમારે જણાવ્યું કે નવા નામને અમલમાં લાવવા સંબંધિત વહીવટી કામગીરી ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે.
તેમણે જણાવ્યું કે તેમાં ખાસ મુશ્કેલી નહીં પડે, કારણ કે અગાઉ પણ જિલ્લાનું સત્તાવાર નામ સંત રવિદાસ નગર રહી ચૂક્યું છે. હવે મોટાભાગના સરકારી રેકોર્ડ ડિજિટલ થઈ ગયા છે. તેથી દસ્તાવેજો અને ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવો 1990ના દાયકાની તથા વર્ષ 2014ની સરખામણીએ ઘણો સરળ બની ગયો છે.
માયાવતીએ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું
બહુજન સમાજ પાર્ટીના પ્રમુખ માયાવતીએ આ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું. જોકે તેમણે લોકોને એ પણ યાદ અપાવ્યું કે સૌપ્રથમ તેમની સરકારે જ જિલ્લાનું નામ સંત રવિદાસ નગર રાખ્યું હતું.
એક્સ પર કરવામાં આવેલી પોસ્ટમાં માયાવતીએ જણાવ્યું કે બહુજન સમાજ પાર્ટીની સરકારે નવો જિલ્લો બનાવી તેનું નામ સંત રવિદાસ નગર રાખ્યું હતું. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે બાદમાં સમાજવાદી પાર્ટીની સરકારે પોતાની “સંકુચિત જાતિવાદી વિચારસરણી”ના કારણે તેનું નામ બદલી નાખ્યું.
માયાવતીએ જણાવ્યું કે તેઓ વર્તમાન રાજ્ય સરકારના આભારી છે, જેણે ફરીથી જિલ્લાનું નામ સંત રવિદાસ નગર કર્યું છે.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે તેમની સરકારે પોતાના ચાર કાર્યકાળ દરમિયાન અનેક નવા જિલ્લાઓ, તહસીલો, વિકાસ ખંડો, પોલીસ ઝોન અને રેન્જની રચના કરી હતી. તેમાંના અનેકના નામ દલિત અને અન્ય પછાત વર્ગના સમાજના પ્રખ્યાત સંતો, ગુરુઓ અને સમાજ સુધારકોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા હતા.
જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રવક્તા મનોજ કાકાએ ભારતીય જનતા પાર્ટી સરકારની ટીકા કરતાં જણાવ્યું કે આ સરકાર લોકોને સારું જીવન આપવાને બદલે નામ બદલવામાં વધુ રસ ધરાવે છે.
તેમણે કહ્યું, “ભારતીય જનતા પાર્ટી સરકારનું ધ્યાન માત્ર નામ બદલવા પર છે, કામ પર નથી.” તેમણે વધુમાં કહ્યું કે સરકાર વારંવાર નામ બદલવાની ચર્ચા કરવાની જગ્યાએ ભદોહીના વિકાસ માટે શું કામ કર્યું છે તેની માહિતી આપવી જોઈએ.
