Bhopal Gas Tragedy Rehabilitation: ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટનાને ચાલીસ વર્ષ વીતી ગયા છે, પરંતુ જ્યાં ૧૯૮૪ માં મૃત્યુએ દસ્તક દીધી હતી, ત્યાં આજે પણ ચિંતા, બીમારી અને સરકારી બેદરકારીનો ધુમાડો ફેલાયેલો છે. સરકારે ૨૦૧૦ માં ‘ગેસ પીડિતો માટે ₹૨૭૨.૭૫ કરોડનો નવો પુનર્વસન પ્લાન’ જાહેર કર્યો હતો. આશા હતી કે હોસ્પિટલો સુધરશે, ડૉક્ટરો આવશે, વિધવા કોલોનીઓમાં સુવિધાઓ મળશે.
જોકે, ૧૪ વર્ષ પછી દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ સપનાઓમાંથી ₹૧૩૯ કરોડ હજી પણ સરકારની તિજોરીમાં પડ્યા છે, અને જે ખર્ચ થયો છે તેમાંથી આરામ નહીં, પણ શરમ પેદા થાય છે.
મેડિકલ પુનર્વસન: માત્ર ઇમારતોનો ઢાંચો
મેડિકલ પુનર્વસન હેઠળ ₹૩૩.૫૫ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, પણ પરિસ્થિતિ ગંભીર છે:
ડૉક્ટરોની અછત: ગેસ રાહત હોસ્પિટલોમાં ૯૦% વિશેષજ્ઞ ડૉક્ટરોની પોસ્ટ ખાલી છે અને ૪૦ થી ૫૦% મેડિકલ ઑફિસર જ ઉપલબ્ધ છે.
ધૂળ ખાતા મશીનો: MRI, CT સ્કેન, સોનોગ્રાફી જેવી મોંઘા ઉપકરણો ખરીદવામાં આવ્યા છે, પરંતુ ડૉક્ટરોની ગેરહાજરીના કારણે તે ધૂળ ખાઈ રહ્યા છે.
મોડ્યુલર OT: કરોડોના ખર્ચે મોડ્યુલર ઑપરેશન થિયેટર (OT) બનાવવામાં આવ્યા, પણ તેમાં એક પણ મોટી સર્જરી થઈ નથી, કારણ કે એનેસ્થેસિયા નિષ્ણાત કે સર્જન નથી. એક હોસ્પિટલના અધિકારીએ લખ્યું છે કે OT આજ સુધી શરૂ જ નથી થયું.
અધૂરી સુવિધાઓ: ઘણી હોસ્પિટલોમાં સેન્ટ્રલ ઓક્સિજન લાઇન તો લગાવી દેવાઈ, પણ ત્યાં ICU જ નથી! હોસ્પિટલોમાં એક કરોડથી વધુના ખર્ચે બદલવામાં આવેલી લિફ્ટો પણ આજે બંધ પડી છે.
સામાજિક પુનર્વસન: યોગ કેન્દ્રો બન્યા ગોદામ
સામાજિક પુનર્વસન હેઠળની યોજનાઓ પણ નિષ્ફળ ગઈ છે:
યોગ કેન્દ્રોનો મજાક: ₹૩.૬૩ કરોડ ના ખર્ચે સાત યોગ કેન્દ્રો બનાવવામાં આવ્યા હતા, પણ એક પણ યોગ પ્રશિક્ષકની નિમણૂક થઈ નથી. આજે આ કેન્દ્રો લગ્ન ઘર કે ગોદામ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
સીવેજ સિસ્ટમ: વિધવા કોલોની કરૌંદમાં સીવેજ સિસ્ટમ માટે ૨૦૧૪ માં ₹૫ કરોડની મંજૂરી હોવા છતાં, આજે પણ ગટરો કામ કરતી નથી અને વરસાદમાં ગટરનું પાણી ઘરોમાં ભરાઈ જાય છે.
આર્થિક પુનર્વસન: ૯૪% ચુકવણી ફર્ઝી
આર્થિક પુનર્વસનની સ્થિતિ સૌથી ચિંતાજનક છે:
ફર્ઝી ટ્રેનિંગ: ૨૦૧૧ થી ૨૦૧૩ દરમિયાન ૨૨ એજન્સીઓને ₹૧૮.૧૩ કરોડ તાલીમ કાર્યક્રમ માટે આપવામાં આવ્યા. દસ્તાવેજો જણાવે છે કે લગભગ ૨૫% નામ ફર્ઝી હતા, અડધાથી વધુ જોબ ઑફર લેટર નકલી હતા, અને માત્ર ૬% લોકોને જ લાભ મળ્યો.
લગભગ ૯૪% ચુકવણી છેતરપિંડીમાં ગઈ, છતાં કોઈ અધિકારી પર કાર્યવાહી થઈ નથી.
પર્યાવરણ પુનર્વસન: પ્લાન્ટ ક્યારેય બન્યો જ નહીં
સરકારે ₹૫૦ કરોડ ખર્ચ કરીને સાફ પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો દાવો કર્યો, પણ સર્વે જણાવે છે કે ૮૦% વિસ્તારોમાં આજે પણ ગટરનું પાણી મિશ્રિત થઈને આવે છે, કારણ કે સીવર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) ક્યારેય બનાવાયો જ નથી.
ગેસ પીડિતોના ચાર મોટા સંગઠનોએ મુખ્યમંત્રી પાસે તાત્કાલિક ઉચ્ચસ્તરીય તપાસ અને રાજ્ય સલાહકાર સમિતિની બેઠક બોલાવવાની માગણી કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે આ વિભાગ રાહત નથી આપી રહ્યો, પણ પીડિતોની બદનસીબીનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાને સમૃદ્ધ કરી રહ્યો છે.
