BJP Congress Indian Politics: લોકસભામાં અલ્પમતમાં હોવા છતાં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહના નેતૃત્વવાળી BJP દેશને કઈ રીતે એકદળીય વ્યવસ્થા તરફ લઈ જઈ રહી છે. આ માન્યતાની પરીક્ષા સંસદના સોમવારથી શરૂ થઈ રહેલા ચોમાસુ સત્રમાં થશે. વધારે સંભાવના તો એ જ છે કે આ સત્ર ભારતમાં એકદળીય વ્યવસ્થાના વિકાસની પુષ્ટિ કરી દેશે. બેશક આનું બીજું પાસું પણ છે. આ બીજા પક્ષના ઉદયની સંભાવનાનો રસ્તો પણ બનાવી શકે છે, શરત એ છે કે આ પક્ષ તે પ્રાદેશિક પક્ષોનું બચ્યું-ખૂચ્યું વોટ બેંક પોતાના પાળામાં લઈ આવે જેમને ભાજપ હાલમાં નષ્ટ કરવા અથવા હડપ કરી લેવાની કોશિશમાં લાગેલી છે.
કોંગ્રેસ પાસે તક
વિડંબના એ છે કે ભાજપની આ કામયાબી કોંગ્રેસને BJP માટે એકમાત્ર અખિલ ભારતીય પડકાર તરીકે ઉભરી આવવાનો પોતાનો જજ્બો મજબૂત કરવાની તક આપી શકે છે. મને માલૂમ છે કે આ માન્યતા પર ઘણો સંદેહ કરવામાં આવશે, બલકે કોંગ્રેસથી ઘોર નફરત કરનારા અને હતાશ થઈ ચૂકેલા તેના પ્રેમીઓ તેની મજાક પણ ઉડાવશે. પરંતુ મોદી, શાહ અને BJP આનાથી સહમત થઈ શકે છે. તેમને માલૂમ છે કે તેમની સામે એકમાત્ર મોટો પડકાર કોંગ્રેસ જ છે. વીતેલા વર્ષોમાં મોદીના ચૂંટણી ભાષણોને લઈ લો. સૌથી વધારે હુમલો તેઓ કોંગ્રેસ અને ગાંધી પરિવાર પર જ કરતા રહ્યા છે. આ સિલસિલો તે રાજ્યોમાં પણ જારી રહ્યો છે જેમાં કોંગ્રેસ શૂન્ય છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં મોદીએ વારંવાર કહ્યું કે કોંગ્રેસે તુષ્ટિકરણની પોતાની નીતિના કારણે રામ મંદિરમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાના આયોજનનો બહિષ્કાર કર્યો.
પડકારો અને ચૂંટણીઓ
ઝારખંડમાં એક કોંગ્રેસ મંત્રીના ઘરેલુ નોકરના ઘરથી મળેલી રોકડનો હવાલો આપતા તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે બધા પક્ષોએ પોતાની રોકડનો ભંડાર ક્યાં બનાવી રાખ્યો છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં પણ તેમણે આવો જ સૂર અપનાવ્યો, જ્યારે 2024 માં ત્યાં કોંગ્રેસને માત્ર 2.74 ટકા વોટ જ મળ્યા. તે જ ચૂંટણી અભિયાનમાં ઓડિશા (કોંગ્રેસ માટે એક અન્ય શૂન્ય પ્રદેશ) માં તેમણે સવાલ કર્યો કે શું કોંગ્રેસના ‘શહઝાદે’ ‘2014 વાળી કહાની દોહરાવવા જઈ રહ્યા છે?” બિહારમાં, જ્યાં કોંગ્રેસ યાદવ પરિવારની જુનિયર પાર્ટનર છે, મોદીએ કોંગ્રેસની “તુષ્ટિકરણની રાજનીતિ” પર વારંવાર હુમલા કર્યા. પશ્ચિમ બંગાળમાં BJP ની એકમાત્ર પ્રતિસ્પર્ધી હતી મમતા બેનર્જીની TMC, પરંતુ મોદીએ કોંગ્રેસને તેની સહયોગી જાહેર કરતા એ કહ્યું કે આ બંને પક્ષો મહિલાઓને 33 ટકા અનામત આપવાના રસ્તામાં રોડા અટકાવી રહ્યા છે. ક્યાંક નગરપાલિકાની ચૂંટણી પણ થઈ રહી હોય અને કોંગ્રેસનું ત્યાં કોઈ નામ-ઓ-નિશાન પણ ન હોય તો પણ તમે BJP ને કોંગ્રેસ પર હુમલો કરતા પામશો. આ બધું જણાવે છે કે મોદી કોંગ્રેસને જ પોતાનો એકમાત્ર સંભવિત પ્રતિસ્પર્ધી માને છે. તેને તેઓ પૂરી નફરત સાથે બેમાની જણાવતા ફગાવી દેતા નજર આવે છે. સંસદના ચોમાસુ સત્રમાં આ માન્યતાની સૌથી મોટી પરીક્ષા એ હશે કે BJP પક્ષપલટો, અધિગ્રહણ, ગૃહમાંથી ગેરહાજરી વગેરેના માધ્યમથી બે-તૃતીયાંશ બહુમતી હાંસલ કરવામાં સફળ થાય છે કે નહીં; અને સંસદનો આકાર વધારવા તથા તેની સાથે ચૂંટણી ક્ષેત્રોના નવા સીમાંકન કરવા માટે બંધારણ સુધારા કરાવવા, મહિલા અનામત ખરડો પાસ કરાવવામાં સફળ થાય છે કે નહીં. માત્ર 240 બેઠકો સાથે શરૂ કરીને બે-તૃતીયાંશ બહુમતી માટે 362 કે તેના ઉપરનો આંકડો મેળવી લેવો એક રાજકીય ચમત્કાર જ હશે.
ભવિષ્યની રણનીતિ
આના પછી BJP નું આગામી લક્ષ્ય શું હશે? આવતા વર્ષના શરૂઆતમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબમાં, અને આવતા વર્ષના અંતમાં ગુજરાતમાં ચૂંટણી થવાની છે. તેના પછીના વર્ષે કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢમાં ચૂંટણી હશે. હું માત્ર તે રાજ્યોને ગણાવી રહ્યો છું જેમાં લોકસભાના તેના 10 થી વધારે સાંસદ છે. આમાંથી અધિકતર રાજ્યોમાં કોંગ્રેસ જ BJP ની મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી હશે. તેથી આશા એ જ છે કે ભાજપનો કોંગ્રેસ વિરોધી શોર અને તેજ હશે. પરંતુ ભાજપ 2029 અને તેના આગળની પણ વિચારી રહી છે. અને, તે કોને પોતાના ભાવી પ્રતિસ્પર્ધીના રૂપમાં જોઈ રહી છે? જે પ્રાદેશિક અને જાતિ આધારિત પક્ષોએ તેને 240 પર સિમટાવી દીધા હતા તેમાંથી અખિલેશ યાદવની સમાજવાદી પાર્ટીને છોડી અધિકતર પક્ષોનો સફાયો કરી દેવામાં આવ્યો છે. BJP એ તેમનામાં ફૂટ પાડીને અથવા પક્ષપલટો કરાવીને અને ‘ઓપરેશન લોટસ’ ના તમામ અભિયાનોના હેઠળ બરબાદ કરી દીધા છે. BJP ના હાથે હાર ઝીલવાથી કોઈ પ્રાદેશિક પક્ષ નથી બચ્યો. DMK જીવિત છે અને તે પોતાની વિચારધારાને બચાવેલી છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે તમિલનાડુમાં BJP ની કોઈ તાકાત નથી. આંધ્રમાં ચંદ્રબાબુ નાયડુની તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP) એ નક્કર ગઠબંધન બનાવી લીધું છે. તેમના પ્રતિસ્પર્ધી વાય.એસ. જગન મોહન રેડ્ડીની YSRCP પણ BJP થી મુકાબલો નહીં કરવાવાળી.
નવી આશા અને પડકાર
INDIA ખેમાના આટલા બધા ઘટક જ્યારે ઘાયલ, તૂટફૂટ અને મૃત થઈ ચૂક્યા છે ત્યારે કોંગ્રેસ માટે ભવિષ્ય એક નવો પડકાર પણ છે અને એક નવી તક પણ. શું તે BJP ના એકમાત્ર અથવા લગભગ એકમાત્ર પ્રતિસ્પર્ધીના રૂપમાં સાહસિક છલાંગ લગાવી શકે છે? તેને આ રીતે જુઓ. કોંગ્રેસના 21 ટકા વોટ તો પાક્કા દેખાય છે. BJP ને 2024 માં લગભગ 37 ટકા વોટ મળ્યા. કોંગ્રેસને 37 ટકા વોટ લાવવાની જરૂર નથી. તે 5 ટકા વધારે વોટ પણ લાવી શકે તો BJP માટે રમત બગાડી શકે છે. તમે એ માનીને ચાલી શકો છો કે આ વધારાના વોટમાંથી અધિકતર BJP થી તૂટીને આવશે, કારણ કે કોંગ્રેસની વિરુદ્ધ BJP ની કામયાબીનો દર સૌથી વધારે છે. કોંગ્રેસે જો 30-32 ટકા વોટ હાંસલ કરી લીધા તો BJP લગભગ 200 ના આંકડામાં સિમટાઈ જશે. ત્યારે તેના નેતૃત્વવાળી NDA નું રૂપ બદલાઈ જશે. બેશક આ બધું માત્ર સૈદ્ધાંતિક વાતો છે, પરંતુ BJP ને પણ આનું જ્ઞાન છે. આ જ વજહ છે કે જ્યારે તેનો મુકાબલો TMC કે BJD કે YSRCP થી થાય છે ત્યારે પણ તે કોંગ્રેસને જ પોતાનો સૌથી મોટો દુશ્મન માને છે. જ્યારથી આપણે સૈદ્ધાંતિક વાતો કરી રહ્યા છીએ, તો એકેડેમિક સ્ત્રોતોનો હવાલો આપવો ઉપયુક્ત હશે. જોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત ‘જર્નલ ઓફ ડેમોક્રેસી’ ના જુલાઈ 2026 માં પ્રકાશિત, રાજનીતિશાસ્ત્રીઓ એડગર સાર અને પેલિન અયાન મુસીલના રિસર્ચને જુઓ. આનું શીર્ષક ભારતમાં પ્રચલિત આ ધારણાથી ઘણું ઉલટું છે કે સત્તામાં બેઠેલા પક્ષને પરાજિત કરવાનો એકમાત્ર માન્ય રસ્તો ગઠબંધન જ છે. કોંગ્રેસના દોરમાં BJP એ NDA નું ગઠન કર્યું, ત્યારબાદ કોંગ્રેસે UPA ના માધ્યમથી તેને જવાબ આપ્યો. જોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી વાળી રિસર્ચે, જેનાથી મને અમારા રાજકીય સંપાદક ડી.કે. સિંહે અવગત કરાવ્યા, આ તર્કને હંગરી અને તુર્કીના ઉદાહરણ આપીને પલટી દીધો છે.
નવી શરૂઆતની જરૂર
રિસર્ચ પેપરના લેખકોનું કહેવું છે કે “આ નિબંધ વિદ્વાનો અને રણનીતિકારો વચ્ચે બનેલી આ સહમતિને ઉલટાવે છે કે પ્રતિસ્પર્ધી અધિનાયકવાદી વ્યવસ્થામાં પ્રબળ સત્તાધારી પક્ષોને ચૂંટણી-પૂર્વ બનાવવામાં આવેલા વ્યાપક ગઠબંધન જ ગાદી પરથી હટાવી શકે છે.” તેમનું કહેવું છે કે આના પ્રમાણ છે “બે આશ્ચર્યજનક સત્તા પરિવર્તન—એક, હંગરીમાં 2006 માં થયેલું સત્તા પરિવર્તન જેમાં એક જ પક્ષ ‘ટિસ્ઝા પાર્ટી’ એ વિક્ટર ઓર્બાનની ફિડેસ્ઝ પાર્ટીને સત્તા પરથી બેદખલ કરી દીધી હતી; બીજા, 2024 માં તુર્કીમાં નિર્ણાયક સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં રિપબ્લિકન પીપલ્સ પાર્ટી (CHP) એ એકલા હાથે ભારે જીત હાંસલ કરી”. હંગરીમાં ફિડેસ્ઝ પાર્ટીના અસંતુષ્ટ નેતા પીટર માગ્યાર એ નવી પાર્ટી ઉભી કરી અને ઓર્બાનને ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દે ઘેર્યા. માગ્યાર પણ ઓર્બાન જેટલા ઘોર દક્ષિણપંથી છે. તુર્કીમાં CHP એ પોતાને નવા રૂપમાં ઢાળ્યું અને “વ્યાપક વિપક્ષી મતદારોને પોતાના પક્ષમાં સમેટી લીધા”. આ ‘વ્યાપક વિપક્ષી મતદાર’ અસલી પેચ છે. આ દરેક લોકશાહીમાં હાજર હોય છે, ભારતમાં પણ છે. વિપક્ષ આ વોટને એકજૂથ કરવા માટે બહુદળીય ગઠબંધનોનું ગઠન કરતું રહ્યું છે. શું કોંગ્રેસ આની કોશિશ એકલા પોતાના બૂતે કરવાની હિંમત કરી શકે છે? આપણે શ્રીલંકા અને નેપાળમાં જોઈ ચૂક્યા છીએ કે તાકાતવર પક્ષને પણ કઈ રીતે સત્તા પરથી બેદખલ કરી શકાય છે. હું તેમાં બાંગ્લાદેશને સામેલ નથી કરતો કારણ કે ત્યાં સત્તાધારી પક્ષ પર રોક લગાવીને ચૂંટણીઓ કરાવવામાં આવી. શ્રીલંકા અને નેપાળમાં નવા નેતા નવા વિચારો સાથે એકદળીય પડકારના રૂપમાં ઉભર્યા.
શું કોંગ્રેસ નવા અવતારમાં ઉભરી શકે છે?
શું કોંગ્રેસ પોતાને નવા અવતારના રૂપમાં ઉભારી શકે છે? ડાબે-જમણે વાળો દ્વંદ્વ નહીં કારગર હોય કારણ કે જનકલ્યાણ, વિતરણવાદી અર્થનીતિ, જાહેર ક્ષેત્ર, સબસિડી, વગેરેના મુદ્દાઓ પર મોદી કોંગ્રેસના મુકાબલે વધારે વામપંથી ઝુકાવ પ્રદર્શિત કરતા રહ્યા છે. દરેક વસ્તુ માટે, તેમની નીતિઓ માટે, વિદેશી સન્માનો પ્રતિ તેમના ઝુકાવ માટે, તેમની ભાષા અને હાવભાવ માટે તેમના પર હુમલો કરવા કે તેમની મજાક ઉડાવવા પર જવાબી ટ્વીટનો સામનો કરવો પડશે, અને આ બધાની તે લગભગ 15 ટકા વોટ પર કોઈ અસર નહીં પડે, જે મોદી BJP ની ઝોળીમાં ખેંચી લાવે છે. કોંગ્રેસને નવો વિચાર અને નવો એજન્ડા લાવવો પડશે. તે કહે છે કે ભાજપ સરકારે ચીન અને ટ્રમ્પના આગળ ઘૂંટણ ટેકવી દીધા છે, તે પાકિસ્તાનનો મુકાબલો નથી કરી શકતી, તે ઈઝરાયેલ પ્રતિ વધારે જ દોસ્તાના નિભાવી રહી છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે કોંગ્રેસ આમાંના દરેક મસલાથી કઈ રીતે નિપટશે? બદલાયેલી દુનિયાના મધ્યેનજર કોંગ્રેસની વિદેશ નીતિ, રણનીતિ અને અર્થનીતિ શું હશે? તે કહે છે કે મોદી આર્થિક વૃદ્ધિના જે આંકડા આપી રહ્યા છે તે નકલી છે. તો કોંગ્રેસ ભારતના આર્થિક વૃદ્ધિ દરના આંકડાને 8 ટકા પર કઈ રીતે પહોંચાડશે? જે રીતે ભીષણ આપત્તિઓની વચ્ચેથી અવસર પણ ડોકિયા કરતા નજર આવે છે, તે જ રીતે કઠોરતમ હકીકતોની વચ્ચેથી મોટી વિડંબનાઓ પણ ઉભરતી દેખાય છે. પ્રાદેશિક પક્ષોનો સામૂહિક વિનાશ એક આપત્તિ જ છે. પરંતુ આ નવી એકદળીય વ્યવસ્થા બે પક્ષોના મુકાબલાને જન્મ આપી શકે છે. જરૂર આ વાતની છે કે પડકાર આપનારની પાસે સત્તાધારીથી એકલા લડવાની હિંમત અને જજ્બો હોય, અને તે નવા વિચાર સાથે મુકાબલામાં ઉતર્યો હોય.
