BSP Successor: માયાવતી સામે આ સમયે માત્ર BSPને આગામી ચૂંટણીમાં મજબૂત કરવાની જ પડકાર નથી, પરંતુ તેમની સામે એ નક્કી કરવાની તક પણ છે કે તેમની રાજકીય વારસાગત પરંપરા આગળ કેવી રીતે ચાલશે. કાંશીરામ બાદ તેમણે પોતાના બળે પાર્ટીને ઊભી કરી અને યૂપીના રાજકારણમાં મજબૂત શક્તિ બની. પરંતુ હવે મોટો સવાલ એ છે કે તેમના બાદ BSPની કમાન કોણ સંભાળશે અને શું તે વ્યક્તિ પરિવારની જ હશે? જે રીતે ઉત્તરાધિકારીને લઈને માયાવતી પોતે જ મૂંઝવણમાં દેખાઈ રહી છે, તેનાથી પાર્ટીના કાર્યકરો અને સમર્થકો વચ્ચે પણ દ્વિધા ઊભી થઈ રહી છે. તેઓ ક્યારેક પોતાના ભત્રીજા આકાશ આનંદને આગળ વધારે છે અને પછી થોડા સમય બાદ તેમનાથી અંતર બનાવી લે છે. આકાશને હવે પાર્ટીથી અલગ કરવામાં આવી ચૂક્યા છે. માયાવતીએ પોતાની ભત્રીજી દીપિકા આનંદનું નામ આગળ કર્યું છે. સવાલ એ છે કે શું BSPનું ભવિષ્ય માત્ર પરિવારની અંદર જ શોધવામાં આવશે? માયાવતી પરિવારવાદથી અંતર રાખવાની વાત જરૂર કરે છે, પરંતુ ઉત્તરાધિકારી તેઓ પરિવારમાં જ શોધતી દેખાય છે.
કાંશીરામની કસોટી
માયાવતી માટે કદાચ આ યોગ્ય સમય છે કે તેઓ ઉત્તરાધિકારી પસંદ કરવાની સમગ્ર પ્રક્રિયાને પરિવારની બહાર પણ જુએ. કાંશીરામે માયાવતીની નેતૃત્વ ક્ષમતા જોઈને તેમને આગળ વધાર્યા હતા. માયાવતી પણ જો પોતાની આસપાસ કોઈ એવા કાર્યકરને જુએ છે, તો તેને આગળ વધારવામાં સંકોચ શા માટે? આ એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે BSPને કાંશીરામે સામાજિક આંદોલનમાંથી રાજકીય શક્તિમાં પરિવર્તિત કરી અને માયાવતીએ તેને યૂપીની સત્તા સુધી પહોંચાડી. આવી સ્થિતિમાં જો આગામી પેઢીનું નેતૃત્વ નક્કી કરવામાં પરિવાર જ સૌથી મહત્વની કસોટી બની જાય, તો આ કાંશીરામ દ્વારા ઊભી કરવામાં આવેલી રાજકીય સંસ્કૃતિથી અલગ માર્ગ હશે. પરિવારમાંથી કોઈ યોગ્ય નેતા હોઈ શકે છે, પરંતુ માત્ર પરિવારમાં હોવું જ યોગ્યતાનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. જો માયાવતીને પરિવારની બહાર એવો કોઈ કાર્યકર દેખાતો જ નથી, જેને તેઓ ભવિષ્યમાં પાર્ટીની કમાન સોંપી શકે, તો આ તેનાથી પણ વધુ ગંભીર સવાલ છે. આટલા લાંબા સમયગાળામાં જો પાર્ટીમાં બીજી હરોળનું નેતૃત્વ તૈયાર થઈ શક્યું નથી, તો તેનો અર્થ એ છે કે સમસ્યા માત્ર ઉત્તરાધિકારીની નથી. સંગઠનની અંદર નેતૃત્વ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા પર પણ ગંભીર સવાલ ઊભો થાય છે.
નબળો પડતો આધાર
BSP માટે આ સવાલ એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેનો પરંપરાગત રાજકીય આધાર અગાઉથી જ ઘણો નબળો થયો છે. 2022ની યૂપી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પાર્ટીને 12.88% મત મળ્યા અને માત્ર એક બેઠક મળી. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પાર્ટીનો વોટ શેર ઘટીને લગભગ 9% રહી ગયો. એક પણ બેઠક તે જીતી શકી નહીં. યૂપીમાં દલિત વસ્તી લગભગ 21% છે. તેમાં જાટવ સમુદાયની ભાગીદારી અડધાથી વધુ છે. જાટવ સમાજ લાંબા સમય સુધી BSPનો સૌથી મજબૂત આધાર રહ્યો છે. માયાવતી પોતે પણ જાટવ સમુદાયમાંથી આવે છે. પરંતુ હવે સવાલ એ છે કે શું આ વોટ બેન્ક અગાઉની જેમ જ BSP સાથે રહેશે? ચંદ્રશેખર આઝાદનો ઉદય પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેઓ પણ જાટવ સમુદાયમાંથી આવે છે અને ખાસ કરીને યુવાનો વચ્ચે તેમની રાજકીય હાજરી વધી છે. 2024માં નગીના લોકસભા બેઠક પરથી તેમની જીતે દર્શાવ્યું કે BSPના પરંપરાગત સામાજિક આધારમાં અન્ય પાર્ટી માટે રાજકીય જગ્યા બની શકે છે.
