Cross Voting in Rajya Sabha: રાજ્યસભા ચૂંટણીમાં ક્રોસ વોટિંગનો અર્થ શું છે? ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને બાગીઓ પર એક્શનના નિયમ સમજો

Cross Voting in Rajya Sabha: રાજ્યસભાની ખાલી બેઠકો માટે થયેલી ચૂંટણીમાં ભારે રાજકારણ જોવા મળ્યું. મતદાન દરમિયાન ‘ક્રોસ વોટિંગ’ ના ખેલની ખૂબ ચર્ચા થઈ. કુલ ખાલી 37 રાજ્યસભા બેઠકોમાંથી 11 બેઠકો માટે સત્તા પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે ખેંચતાણ જોવા મળી, કારણ કે બાકીની 26 બેઠકો પર એક જ ઉમેદવાર હોવાથી બિનહરીફ વરણી થઈ હતી. હવે બિહાર, ઓડિશા અને હરિયાણામાં થયેલી ચૂંટણીમાં વિપક્ષી દળોના કેટલાક ધારાસભ્યોએ ક્રોસ વોટિંગ કર્યું છે. પોતાની ‘અંતરાત્માના અવાજ’ પર આવું પગલું ભરનારા ધારાસભ્યોને બાગી (બળવાખોર) પણ કહેવામાં આવે છે.

ક્રોસ વોટિંગ શું છે? આ ટર્મનો અર્થ શું છે?

જ્યારે કોઈ રાજકીય પક્ષના ધારાસભ્ય પોતાના પક્ષના સત્તાવાર ઉમેદવારને બદલે વિરોધ પક્ષના ઉમેદવારને મત આપે છે, ત્યારે તેને ‘ક્રોસ વોટિંગ’ કહેવામાં આવે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પોતાના પક્ષ દ્વારા જારી કરાયેલા નિર્દેશ એટલે કે વ્હિપ (Whip) ની વિરુદ્ધ જઈને બીજા પક્ષમાં મતદાન કરવું તે ક્રોસ વોટિંગ છે.

રાજ્યસભા બેઠક માટે ચૂંટણીની મતદાન પ્રક્રિયા શું છે?

રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી જનતા સીધી રીતે કરતી નથી, પરંતુ જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો (MLAs) કરે છે. આથી તેને પરોક્ષ ચૂંટણી પણ કહેવાય છે.

• આમાં ગુપ્ત મતદાન થતું નથી અને EVM મશીનનો ઉપયોગ પણ થતો નથી.

• દરેક ઉમેદવારના નામની આગળ 1 થી 4 સુધીની સંખ્યા લખેલી હોય છે. ધારાસભ્યોએ પસંદગી (Priority) ના આધારે નિશાન કરવાનું હોય છે.

વોટિંગની ‘ઓપન બેલેટ’ સિસ્ટમ શું છે?

રાજ્યસભા ચૂંટણીમાં ‘ઓપન બેલેટ’ (ખુલ્લું મતદાન) ની વ્યવસ્થા હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે દરેક ધારાસભ્યએ પોતાનો મત મતપેટીમાં નાખતા પહેલા પોતાના પક્ષના અધિકૃત એજન્ટને બતાવવો ફરજિયાત છે. જો કોઈ ધારાસભ્ય એજન્ટને પોતાનો મત ન બતાવે અથવા વિરોધ પક્ષના એજન્ટને બતાવે, તો તેનો મત અમાન્ય (Invalid) ગણાય છે.

ક્રોસ વોટિંગ કરનારા ધારાસભ્યો માટે નિયમ શું છે?

અહીં એક કાનૂની પેચ છે જે રાજ્યસભા ચૂંટણીને અન્ય ચૂંટણીઓથી અલગ પાડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ‘કુલદીપ નાયર વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2006)’ કેસના ચુકાદા અનુસાર:

• રાજ્યસભા ચૂંટણીમાં પક્ષના વ્હિપનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ ધારાસભ્ય પર 10મી અનુસૂચિ (પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો) હેઠળ તાત્કાલિક ગેરલાયક ઠેરવવાની કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી.

• આનો અર્થ એ છે કે ધારાસભ્યનું સભ્યપદ માત્ર એટલા માટે રદ નહીં થાય કારણ કે તેણે બીજાને મત આપ્યો છે.

પક્ષ બદલનારા MLA પર પાર્ટી શું એક્શન લઈ શકે?

ધારાસભ્યનું સભ્યપદ ભલે તાત્કાલિક ન જાય, પરંતુ પક્ષ પાસે અન્ય અધિકારો હોય છે:

1. શિસ્તભંગની કાર્યવાહી: પક્ષ તે ધારાસભ્યને ‘કારણ બતાવો’ નોટિસ આપી શકે છે અને પક્ષના પ્રાથમિક સભ્યપદેથી હાંકી કાઢી શકે છે.

2. પક્ષપલટાનો આધાર: જો ધારાસભ્ય ક્રોસ વોટિંગ પછી સ્વેચ્છાએ અન્ય પક્ષમાં જોડાય અથવા જાહેર પ્રોગ્રામમાં પક્ષ વિરોધી પ્રવૃત્તિ કરે, તો પક્ષ વિધાનસભા સ્પીકર પાસે તેની સભ્યતા રદ કરવાની અરજી કરી શકે છે.

3. ભવિષ્યમાં અસર: પક્ષ તેને ભવિષ્યમાં ટિકિટ ન આપવી અથવા પક્ષના હોદ્દા પરથી હટાવવા જેવા પગલાં લે છે.

રાજ્યસભા બેઠક માટે ચૂંટણી પ્રણાલી પ્રક્રિયા શું છે?

આ ચૂંટણી પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પદ્ધતિ હેઠળ સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ (STV) દ્વારા થાય છે. જીતવા માટે એક નિશ્ચિત ક્વોટા મેળવવો જરૂરી છે.

• ફોર્મ્યુલા: કુલ માન્ય મતોને રાજ્યસભાની ખાલી બેઠકોની સંખ્યામાં 1 ઉમેરીને આવતી સંખ્યા વડે ભાગવામાં આવે છે, અને મળેલા આંકડામાં ફરીથી 1 ઉમેરવામાં આવે છે.

ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા

ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘ઓપન બેલેટ’ સિસ્ટમ માત્ર પક્ષ પ્રત્યેની વફાદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે. જો કોઈ ધારાસભ્ય પોતાના પક્ષના એજન્ટને મત બતાવીને કોઈ બીજાને મત આપે, તો પણ તે મત વૈધ ગણાશે, પરંતુ પછી તેણે રાજકીય પરિણામો ભોગવવા પડશે.

રાજ્યસભામાં બેઠકો અને કાર્યકાળ

• રાજ્યસભાના સભ્યનો કાર્યકાળ 6 વર્ષનો હોય છે.

• દેશમાં કુલ બેઠકો 245 છે, જેમાંથી 233 પર પરોક્ષ ચૂંટણી થાય છે અને 12 સભ્યોને રાષ્ટ્રપતિ મનોનીત કરે છે.

• વસ્તીના આધારે બેઠકો ફાળવવામાં આવે છે, જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 31 બેઠકો છે.

હાલનો મામલો

16 માર્ચે 11 રાજ્યસભા બેઠકો માટે થયેલા મતદાનમાં વિપક્ષને ફટકો પડ્યો. બિહારમાં 5, ઓડિશામાં 4 અને હરિયાણામાં 2 બેઠકો પર મતદાન થયું. બિહારમાં ભાજપ ગઠબંધને તમામ પાંચ બેઠકો જીતી લીધી, જ્યારે ઓડિશામાં 4 માંથી 3 અને હરિયાણામાં 2 માંથી 1 બેઠક ભાજપના ફાળે ગઈ. કોંગ્રેસ, આરજેડી અને બીજેડીના ખેમામાંથી ક્રોસ વોટિંગ જોવા મળ્યું હતું.