Delhi Fire Safety Regulations: દક્ષિણ દિલ્હીના માલવીય નગરમાં બુધવારે (૩ જૂન) એક ઇમારતમાં લાગેલી ભીષણ આગમાં ૨૧ લોકોના મોત થયા છે. આ ઘટનાના અંદાજે પાંચ મહિના પહેલા દિલ્હી હાઈકોર્ટે દિલ્હીના સત્તાધીશોને રાજધાનીની તમામ હોટલો, રેસ્ટોરન્ટો અને અન્ય હોસ્પિટાલિટી સંસ્થાઓમાં આગથી સુરક્ષાના નિયમો સાથે જોડાયેલી ચિંતાઓનો તાત્કાલિક નિકાલ કરવા માટે કહ્યું હતું.
જો કે, માલવીય નગરના ‘ફ્લરિશ સ્ટેજ B&B’ માં લાગેલી આગની તપાસમાં સામે આવ્યું છે કે તે કેટલાક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને ચાલી રહ્યું હતું, જેમાં મંજૂરી વગર બાંધકામ, આગથી બચાવના અપૂરતા વ્યવસ્થાપન અને આવવા-જવા માટે માત્ર એક જ સીડી હોવાનો સમાવેશ થાય છે.
જાણવા મળ્યું છે કે આ B&B માલવીય નગરના હૌઝ રાની વિસ્તારમાં આવેલું છે. પોલીસે જણાવ્યું કે આ હોટલને છ રૂમની મંજૂરી મળી હતી, પરંતુ તેને ગેરકાયદેસર રીતે વધારીને ૨૫ રૂમવાળી હોટલ બનાવી દેવામાં આવી હતી.
આ ઘટના બાદ દિલ્હી પોલીસે હોટલના માલિક લવકેશ બજાજની અટકાયત કરી લીધી છે; એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેઓ સત્તાધીશોથી બચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, લવકેશ બજાજની આ વિસ્તારમાં અન્ય બે પ્રોપર્ટી પણ છે, જેની સુરક્ષા અને નિયમોના ઉલ્લંઘનને લઈને હવે તપાસ ચાલી રહી છે.
બુધવારે સામે આવેલી આ દુઃખદ ઘટનાના મૃતકોમાં નવ આફ્રિકન નાગરિકો અને બે તુર્કમેનિસ્તાનના નાગરિકો સામેલ હતા. બાકીના ઘણા લોકો ભારતીય હતા. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે હજુ મરણ આંક વધી શકે છે, કારણ કે હોસ્પિટલમાં દાખલ ઘણા ઘાયલ લોકોની સ્થિતિ ગંભીર છે.
આગથી સુરક્ષા સંબંધિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન
માલવીય નગરના B&B માં લાગેલી આગે દિલ્હીમાં નિયમ-કાયદાના પાલનમાં રહેલી ગંભીર ખામીઓને ખુલ્લી પાડી દીધી છે. છેલ્લા પાંચ મહિનામાં રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં આગ લાગવાની ૨૦ થી વધુ ઘટનાઓ થઈ છે, જેમાં ૮૯ લોકોના જીવ ચાલ્યા ગયા છે.
આ સંબંધમાં ૭ જાન્યુઆરીએ દિલ્હી હાઈકોર્ટે દિલ્હી સરકાર, દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને નિર્દેશ આપ્યા હતા કે તેઓ આગથી સુરક્ષાના નિયમોને લાગુ કરવા માટે ‘ઝડપથી’ એક એક્શન પ્લાન તૈયાર કરે.
જો કે, આ કેસ સાથે જોડાયેલા વકીલે જણાવ્યું કે સંબંધિત સત્તાધીશોએ હજુ સુધી આ આદેશનું પાલન કર્યું નથી.
આ અરજી ૬ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ ગોવાના એક નાઇટકલ્બમાં લાગેલી આગની ઘટના બાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
બીજી તરફ, પૂછપરછ દરમિયાન B&B ના લવકેશ બજાજે પોલીસ અધિકારીઓને એવું પણ જણાવ્યું કે દિલ્હી અગ્નિશમન સેવા નિયમ, ૨૦૧૦ ના નિયમ ૨૭ હેઠળ ૧૫ મીટરથી ઓછી ઊંચી કોઈપણ રહેણાંક ઇમારત માટે ‘ફાયર NOC’ ની જરૂરિયાત હોતી નથી.
તેમણે એવો આક્ષેપ પણ કર્યો કે ઇમારતમાં માળખાકીય ફેરફાર- જેમાં વિસ્તરણ અને અન્ય સુધારા સામેલ છે, કોઈ અન્ય વ્યક્તિએ સૂચવ્યા હતા; તે વ્યક્તિએ તેમને ભરોસો આપ્યો હતો કે આ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ ‘સામાન્ય’ (routine) છે અને ‘દિલ્હીમાં બધું ચાલે છે.’
આ ઘટના સામે આવ્યા બાદ દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી રેખા ગુપ્તાએ જણાવ્યું કે સરકારે સમગ્ર શહેરમાં વિવિધ સંસ્થાઓમાં ફાયર સેફ્ટી નિયમોના પાલનની તપાસ કરવાના નિર્દેશ આપ્યા છે.
નવી પોલિસીઓથી કોઈ મદદ મળતી નથી
એક રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૭ મેના રોજ દિલ્હી સરકારે એક નવો ફાયર સેફ્ટી ફ્રેમવર્ક પ્રસ્તાવિત કર્યો હતો. આ અંતર્ગત બિલ્ડિંગ માલિક DFS ના ઇન્સ્પેક્શન પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાને બદલે, પ્રાઇવેટ ફાયર ઓડિટર્સ દ્વારા ફાયર ક્લિયરન્સ મેળવી શકશે – પોલિસી મુજબ, આ ઓડિટર્સને પેનલમાં સામેલ કરવામાં આવશે.
જ્યાં સરકારની દલીલ છે કે આનાથી ક્લિયરન્સ પ્રક્રિયામાં વિલંબ ઓછો થશે અને કાર્યક્ષમતા વધશે. બીજી તરફ, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પગલાથી આ વ્યવસ્થાની નિષ્પક્ષતા પર અસર પડી શકે છે.
આ સિવાય, સરકારે ‘બેટ એન્ડ બ્રેકફાસ્ટ પોલિસી ૨૦૨૬’ નો એક ડ્રાફ્ટ પણ જાહેર કર્યો છે. આ પોલિસી હેઠળ આઠ રૂમ અને ૧૬ બેડ સુધીની રહેણાંક પ્રોપર્ટીઝને ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન અને સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશનના આધારે B&B યુનિટ તરીકે ચલાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.
વર્ષ ૨૦૦૭ માં લાગુ વર્તમાન ‘બેટ એન્ડ બ્રેકફાસ્ટ’ ફ્રેમવર્કમાં મંજૂરી આપતા પહેલા ઇન્સ્પેક્શન અને વિભાગીય તપાસ પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવતો હતો, જો કે તે સમયે પણ આ નિયમોનું અવારનવાર ઉલ્લંઘન થતું હતું.
આ સંબંધમાં અર્બન પ્લાનર અને રાહગીરી ફાઉન્ડેશનની સંસ્થાપક ટ્રસ્ટી સારિકા પાંડાએ અખબારને જણાવ્યું, ‘એક એવું શહેર જ્યાં મંજૂરી વગર અવારનવાર ગેરકાયદેસર માળ બનાવી લેવામાં આવે છે અને રહેણાંક ઇમારતોને કોમર્શિયલ ઇમારતોમાં બદલી દેવામાં આવે છે, ત્યાં માત્ર સરળ સર્ટિફિકેશનની નહીં, પરંતુ વધુ કડક દેખરેખની જરૂર છે.’
આગથી બચાવની કામગીરીમાં ખામીઓ
માલવીય નગરમાં બુધવારે સવારે અંદાજે ૮.૩૦ વાગ્યે આગ લાગી, ત્યારે સૌથી પહેલા સ્થાનિક લોકો જ મદદ માટે આગળ આવ્યા હતા. જો કે, જ્યાં સુધી બચાવ દળના અધિકારીઓ પહોંચ્યા, ત્યાં સુધીમાં આગ કેટલાક માળ સુધી ફેલાઈ ચૂકી હતી.
ન્યૂઝલોન્ડ્રીએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના પોતાના એક રિપોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે DFS ના ડેટા અનુસાર, સ્ટેશન ઓફિસર્સ (STO) માટે મંજૂર ૯0 પદોમાંથી ૭૨ પદ ખાલી હતા, અને સબ-ઓફિસર્સ માટે મંજૂર ૧૭૨ પદોમાંથી ૬૧ પદ ખાલી હતા.
ભરતીના નિયમો અનુસાર, રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું કે આ પદોમાંથી અડધા પદ સીધી ભરતી દ્વારા ભરવાના હોય છે, જ્યારે બાકીના અડધા પદ વિભાગની અંદર જ પ્રમોશન મેળવનારાઓ માટે અનામત છે.
નીચલા પદો માટે ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યા વધુ ચોંકાવનારી હતી; ૪૨૨ મંજૂર ‘લીડિંગ ફાયરમેન’ પદોમાંથી ૨૪૬ પદ ખાલી હતા – એટલે કે ૫૮%. ‘ફાયરમેન’ ના કિસ્સામાં, ૨,૩૬૭ મંજૂર પદોમાંથી, જે સીધી ભરતી દ્વારા ભરવામાં આવે છે, ૩૨0 પદ (એટલે કે ૧૩.૫%) ખાલી હતા.
