Delhi Protest Sites: દિલ્હીમાં રાજપથ (હવે કર્તવ્ય પથ)ની બાજુમાં આવેલા મેદાનો એક સમયે ‘તંબુઓનાં ગામ’ જેવા દેખાતા હતા, જ્યાં દેશભરમાંથી લોકો પોતાની સમસ્યાઓ રજૂ કરવા અને સત્તા સુધી પોતાનો અવાજ પહોંચાડવા માટે એકત્ર થતા હતા. વર્ષ 1993માં વિરોધ પ્રદર્શનો માટે નિર્ધારિત સ્થળને જંતર-મંતર ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા બાદ આ સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.
છેલ્લાં ત્રણ દાયકાના મોટા ભાગના સમયમાં, રાષ્ટ્રીય રાજધાનીના મધ્યમાં આવેલું જંતર-મંતર દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શનોનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. આમાં આ વર્ષની શરૂઆતમાં થયેલાં NEET વિરોધી પ્રદર્શનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પ્રદર્શનો માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવતાં દૂરનાં સ્થળો
SIR અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર વિરુદ્ધ વિપક્ષી પક્ષો તથા કોકરોચ જનતા પાર્ટીના આહ્વાન પર થઈ રહેલાં પ્રદર્શનો વચ્ચે, ધરણાં અને વિરોધ પ્રદર્શનો માટે નિર્ધારિત સ્થળ ફરી એકવાર બદલવામાં આવી રહ્યાં છે. હવે પ્રદર્શનો માટે અગાઉ કરતાં વધુ દૂરનાં સ્થળો નક્કી કરવામાં આવ્યાં છે.
અસંમતિ વ્યક્ત કરવા માટે વિરોધ પ્રદર્શનો મહત્ત્વપૂર્ણ
ધરણાંનાં સ્થળો અંગે ભારતીય પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થા (IIT) ઇન્દોરના એક અભ્યાસમાં દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનનાં સ્થળોમાં આવેલા ફેરફારોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. અભ્યાસમાં પ્રદર્શનોની દૃશ્યતા પર ભાર મૂકતાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે અસંમતિ વ્યક્ત કરવી અને જાહેર સ્થળો સુધી પહોંચ મેળવવી લોકશાહી વિરોધ પ્રદર્શનો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
‘વિરોધ પ્રદર્શનનાં સ્થળો (જાહેર સ્થળો)ની ઐતિહાસિક પરંપરાની તપાસ’ શીર્ષક ધરાવતા આ અભ્યાસમાં દિલ્હીના ઇતિહાસમાં આવેલા આ ફેરફારોને મુઘલ અને બ્રિટિશ શાસનથી લઈને આઝાદીના સમયગાળા અને ત્યારપછીના સમયના સંદર્ભમાં જોવામાં આવ્યા છે.
આ ત્રણ સ્થળોને નવા ધરણા સ્થળ તરીકે નક્કી કરાયાં
દિલ્હી પોલીસે જંતર-મંતરને વિરોધ પ્રદર્શનો માટે નિર્ધારિત સ્થળોની યાદીમાંથી દૂર કરી દીધું છે અને રામલીલા મેદાન, બુરાડી મેદાન તથા CBD મેદાનને વિરોધ પ્રદર્શનો માટે નવાં સ્થળો તરીકે નક્કી કર્યાં છે.
IIT ઇન્દોરના અભ્યાસ અનુસાર, વિરોધ પ્રદર્શન માટે કોઈ સ્થળ નિર્ધારિત હોવું જ પૂરતું નથી, પરંતુ તેની સ્થિતિ, ત્યાં પહોંચવાની સુવિધા અને તેની દૃશ્યતા પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
સમાવેશી જાહેર સ્થળોની તરફેણ કરતાં સંશોધકોએ જણાવ્યું કે લોકોને જ્યાં એકત્ર થવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે, તેનાથી તેમની માગણીઓ રજૂ કરવાની અને સત્તાનાં કેન્દ્રો સાથે સંવાદ કરવાની ક્ષમતા પર અસર પડે છે.
આ મુદ્દાઓની તપાસ કરવામાં આવી
અભ્યાસમાં તપાસ કરવામાં આવી કે સત્તાએ જાહેર સ્થળો સુધી લોકોની પહોંચને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી છે અને લોકોને એકત્ર થવા માટે ઉપલબ્ધ સ્થળોએ અસંમતિ વ્યક્ત કરવાની તેમની ક્ષમતાને કેવી રીતે આકાર આપ્યો છે. તેમાં આ પ્રશ્ન પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો કે જ્યારે લોકોને એ સંસ્થાઓની નજીક વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની મંજૂરી મળતી નથી, જેની સમક્ષ તેઓ પોતાની માગણીઓ રજૂ કરવા માગે છે, ત્યારે તેની શું અસર થાય છે.
રાજપથથી દૂર ખસેડાયા બાદ પ્રદર્શનોની દૃશ્યતા ઘટી
વર્ષ 1993માં બોટ ક્લબ ખાતે સામૂહિક પ્રદર્શનો પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા બાદ જંતર-મંતરને દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો માટે સત્તાવાર સ્થળ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. અભ્યાસમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રદર્શનોને રાજપથથી દૂર ખસેડવાને કારણે તેમની દૃશ્યતા ઘટી અને સત્તાનાં કેન્દ્રોથી અંતર વધી ગયું.
અભ્યાસ અનુસાર, વર્ષ 2017માં રામલીલા મેદાન ખાતે થયેલાં વિરોધ પ્રદર્શનો, 2019-20માં શાહીન બાગમાં સુધારેલા નાગરિકતા કાયદા (CAA) વિરુદ્ધ થયેલું આંદોલન અને 2021-22માં સિંઘુ, ટિકરી તથા ગાઝીપુર ખાતે ખેડૂતોનાં પ્રદર્શનો એનાં ઉદાહરણો છે કે અગાઉથી નિર્ધારિત સ્થળો સુધી પહોંચ મર્યાદિત કરવાને કારણે વિરોધ પ્રદર્શનો અન્ય સ્થળોએ ખસેડવામાં આવ્યાં હતાં.
