Elephant Tiger Deaths: કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરાયેલા તાજા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્ષ 2025-26 દરમિયાન દેશભરમાં ગેરકાયદેસર શિકાર, વીજ કરંટ લાગવાથી અને ટ્રેન અકસ્માતોના કારણે 112 હાથીઓ અને 23 વાઘોના મોત થયા છે.
અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2025-26માં 80 હાથીઓના મોત વીજ કરંટ લાગવાથી થયા હતા, જ્યારે 22 હાથીઓ ટ્રેન અકસ્માતોમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા અને 10 હાથીઓના મોત ગેરકાયદેસર શિકારની ઘટનાઓમાં થયા હતા. આ રીતે કુલ મૃત્યુઆંક 112 રહ્યો હતો.
તેની સરખામણીએ, વર્ષ 2024-25માં વીજ કરંટ લાગવાથી 104 હાથીઓના મોત થયા હતા. જ્યારે 12 હાથીઓ ટ્રેન અકસ્માતોમાં અને 18 હાથીઓના મોત ગેરકાયદેસર શિકારને કારણે થયા હતા. એટલે કે કુલ 134 હાથીઓના મોત થયા હતા. વર્ષ 2023-24 દરમિયાન આ કારણોસર કુલ 121 હાથીઓના મોત થયા હતા, જેમાં સૌથી વધુ 94 હાથીઓના મોત વીજ કરંટ લાગવાથી થયા હતા.
નોંધનીય છે કે એક પ્રશ્નના જવાબમાં પર્યાવરણ રાજ્યમંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે લોકસભામાં આ માહિતી રજૂ કરી હતી, જેમાં જણાવવામાં આવ્યું કે ગેરકાયદેસર શિકાર, વીજ કરંટ લાગવાથી અને ટ્રેન અકસ્માતોના કારણે વર્ષ 2025માં 23 વાઘોના મોત થયા હતા. જ્યારે વર્ષ 2024માં 32 અને વર્ષ 2023માં 57 વાઘોના મોત થયા હતા.
આમાંથી ગયા વર્ષે થયેલા 23 મોતમાં 17 મોત ગેરકાયદેસર શિકારની ઘટનાઓમાં થયા હતા, જેની તપાસ મુજબ અત્યાર સુધી પુષ્ટિ થઈ છે. જ્યારે બે વાઘોના મોત ટ્રેન અકસ્માતોમાં અને ચાર વાઘોના મોત વીજ કરંટ લાગવાથી થયા હતા.
મંત્રાલયે જણાવ્યું કે સરકાર અને નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) બંને વાઘોના સંરક્ષણ અને સુરક્ષા માટે અનેક પગલાં લઈ રહ્યા છે.
મંત્રીએ જણાવ્યું, “આમાં રાજ્યોને કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના ‘પ્રોજેક્ટ ટાઇગર’ અને ‘પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ’ હેઠળ નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે. આ સહાય તેમના રહેઠાણના સંરક્ષણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ, ગેરકાયદેસર શિકાર રોકવા માટેના અભિયાન અને ટાઇગર પ્રોટેક્શન ફોર્સ (TPE/STPF) ની તૈનાતી માટે આપવામાં આવે છે.”
જો કે, જાણકારોનું કહેવું છે કે આ કારણોસર થતા મોતની સંખ્યા હજુ પણ ઘણી ઊંચી છે, જે વન્યજીવોના રહેઠાણના વિભાજન અને તેના નાશ તરફ સંકેત આપે છે.
હાથીઓના નિષ્ણાત અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન અકાદમીના પ્રોફેસર રમણ સુકુમારે જણાવ્યું કે, જો કે કોઈ વલણ સમજવા માટે ત્રણ વર્ષનો સમયગાળો ઓછો ગણાય, તેમ છતાં ટ્રેન અકસ્માતો અને વીજ કરંટ લાગવાથી હાથીઓના મોતની સંખ્યા હજુ પણ ચિંતાજનક રીતે વધુ છે.
તેમણે જણાવ્યું, “હાથીઓ ઝડપથી તેમના મૂળ જંગલ વિસ્તારોમાંથી બહાર આવીને ખેતીવાળા અને માનવ વસાહત ધરાવતા વિસ્તારોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે, જેના કારણે તેમના અચાનક મૃત્યુનું જોખમ વધી ગયું છે. તેમના મૂળ રહેઠાણોમાં સતત ફેરફાર થઈ રહ્યો છે, જેના કારણોમાં વિદેશી છોડનો ઝડપી ફેલાવો (દક્ષિણ ભારતમાં લાન્ટાના કેમારા તેનું એક ઉદાહરણ છે), જેના કારણે ઘાસ જેવા કુદરતી ચારા ઉપલબ્ધ રહેતા નથી, ખનનનું વધતું દબાણ (મધ્ય ભારત) અને વિસ્તારોનું ટુકડાઓમાં વિભાજન (ઉત્તર-પૂર્વ ભારત) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.”
પોતાના જવાબમાં મંત્રાલયે વધુમાં જણાવ્યું કે વર્ષ 2022માં થયેલા ‘અખિલ ભારતીય વાઘ મૂલ્યાંકન’ સર્વેક્ષણ મુજબ ભારતમાં અંદાજે 3,682 વાઘો છે.
મંત્રાલયે અગાઉ રાષ્ટ્રીય સ્તરની DNA આધારિત હાથીઓની વસ્તી ગણતરી અહેવાલ Status of Elephants in India: DNA-based Synchronous All-India Population Estimation of Elephants (SAIEE 2021–25) નો ઉલ્લેખ કરતાં વધુમાં જણાવ્યું કે દેશમાં કુલ 22,446 હાથીઓ છે.
