Food inflation in India: ડુંગળી, ખાંડ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ કેમ વધે છે?
માત્ર માંગ અને પુરવઠો જવાબદાર છે કે પછી આખી બજાર વ્યવસ્થામાં જ ક્યાંક મોટી ખામી છે?
ડુંગળી મોંઘી થાય, ખાંડના ભાવ વધે, ટામેટાંના ભાવ આસમાને પહોંચે કે પછી કોઈ બીજી આવશ્યક ચીજવસ્તુ અચાનક મોંઘી થઈ જાય—ત્યારે સામાન્ય રીતે એક જ કારણ આપવામાં આવે છે:
“માંગ વધારે છે અને પુરવઠો ઓછો છે.”
માંગ અને પુરવઠો ચોક્કસપણે ભાવ નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ દરેક ભાવવધારા પાછળ માત્ર આ બે કારણો જ જવાબદાર હોય એવું નથી.
ખેતરમાંથી કે કારખાનામાંથી નીકળેલી વસ્તુ ગ્રાહક સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી અનેક તબક્કામાંથી પસાર થાય છે. આ દરેક તબક્કામાં ખર્ચ, નફો, સંગ્રહ, પરિવહન અને બજારની નીતિઓ ભાવને અસર કરે છે.
કેટલાક કિસ્સામાં કુદરતી અછત હોય છે, તો કેટલાક કિસ્સામાં કૃત્રિમ અછત, સંગ્રહખોરી કે અતિશય નફાખોરી પણ ભાવ વધારવાનું કારણ બની શકે છે.
પહેલું કારણ ઉત્પાદન ઘટે તો ભાવ વધે
વરસાદ ઓછો પડે, અતિવૃષ્ટિ થાય, ગરમી વધી જાય, રોગચાળો કે જીવાતનો ઉપદ્રવ થાય અથવા વાવણીમાં વિલંબ થાય તો પાકનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે.
ઉત્પાદન ઘટે એટલે બજારમાં આવતો જથ્થો ઘટે અને માંગ એટલી જ રહે તો ભાવ વધે.
ડુંગળીમાં આ અસર ઘણી વખત જોવા મળે છે. એક સીઝનમાં પાકને નુકસાન થાય તો થોડા મહિના પછી તેની અસર બજારમાં દેખાઈ શકે છે.
પરંતુ અહીં એક સવાલ છે,
ઉત્પાદન થોડું ઘટે એટલે ભાવમાં ઘણી વખત આટલો મોટો વધારો કેમ થાય છે?
જવાબ માટે આગળની આખી વ્યવસ્થા સમજવી પડશે.
બીજું કારણ — સંગ્રહની અપૂરતી વ્યવસ્થા
ડુંગળી, બટાકા, ટામેટાં, ફળો અને શાકભાજી જેવી ઘણી વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી યોગ્ય રીતે સાચવવી મુશ્કેલ છે.
ખેડૂત પાસે પાક સાચવવાની યોગ્ય સુવિધા ન હોય તો લણણી પછી તેને ઝડપથી વેચવો પડે છે.
પરંતુ જે વેપારી પાસે મોટી સંગ્રહ સુવિધા હોય તે માલ થોડા સમય માટે રોકી શકે છે.
અહીંથી ખેડૂત અને વેપારીની બજાર શક્તિમાં મોટો તફાવત ઊભો થાય છે.
ખેડૂતને તાત્કાલિક પૈસાની જરૂર હોય છે.
વેપારી રાહ જોઈ શકે છે.
આ તફાવતનો સીધો પ્રભાવ ખેડૂતને મળતા ભાવ અને ગ્રાહક ચૂકવતા ભાવ પર પડી શકે છે.
ત્રીજું કારણ વચેટિયાઓની લાંબી સાંકળ
ખેડૂતથી ગ્રાહક સુધી વસ્તુ સીધી પહોંચતી નથી.
ખેડૂત → સ્થાનિક વેપારી → દલાલ → જથ્થાબંધ વેપારી → પરિવહન → છૂટક વેપારી → ગ્રાહક
દરેક તબક્કે ખર્ચ અને નફો ઉમેરાય છે.
વચેટિયા હોવા જ ખરાબ છે એવું નથી. તેઓ ખરીદી, સંગ્રહ, પરિવહન અને વિતરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પરંતુ જ્યાં થોડા વેપારીઓ બજાર પર વધારે નિયંત્રણ મેળવી લે અને સ્પર્ધા ઓછી થાય, ત્યાં ભાવ પર તેમની અસર વધી શકે છે.
એટલે પ્રશ્ન માત્ર “વચેટિયા છે કે નહીં?”નો નથી.
પ્રશ્ન એ છે કે તેમની ભૂમિકા કેટલી પારદર્શક છે અને દરેક તબક્કે કેટલો નફો ઉમેરાઈ રહ્યો છે?
ચોથું કારણ — સંગ્રહખોરી અને કૃત્રિમ અછત
આ સૌથી ગંભીર મુદ્દાઓમાંનો એક છે.
જો બજારમાં પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ હોય છતાં કોઈ વેપારી કે જૂથ મોટો જથ્થો રોકી રાખે અને બજારમાં તેની ઉપલબ્ધતા ઓછી દેખાય, તો ભાવ વધારવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
આને કૃત્રિમ અછત કહી શકાય.
લોકોમાં એવી માન્યતા ઊભી થાય કે
“માલ મળતો નથી, હવે વધુ મોંઘો થશે.”
આ ભયને કારણે માંગ વધે છે અને ભાવ વધુ ઉપર જઈ શકે છે.
અહીં સંગ્રહખોરી અને નફાખોરી સામે સરકારની દેખરેખ ખૂબ જ મહત્વની બને છે.
પરંતુ દરેક ભાવવધારાને સંગ્રહખોરીનું પરિણામ કહેવું પણ યોગ્ય નથી.
જ્યાં પુરાવા હોય ત્યાં તપાસ અને કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
પાંચમું કારણ સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિ :
કેટલીક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં ભવિષ્યમાં વધારો થશે એવી ધારણા ઊભી થાય ત્યારે બજારમાં ખરીદી અને સંગ્રહ વધારી શકાય છે.
“આગળ ભાવ વધશે” એવી અપેક્ષા પોતે જ ભાવ વધારવામાં ભાગ ભજવી શકે છે.
આથી બજારમાં માત્ર આજનો જથ્થો અને આજની માંગ જ નહીં, પરંતુ આગળ ભાવ કેવા રહેશે તેની ધારણા પણ મહત્વની બને છે.
છઠ્ઠું કારણ નિકાસ નીતિ
દેશમાં કોઈ ચીજવસ્તુનો જથ્થો ઓછો હોય અને તેની બહારના દેશોમાં માંગ વધારે હોય તો નિકાસ વધવાથી દેશના બજારમાં ઉપલબ્ધ જથ્થા પર અસર પડી શકે છે.
એટલે જ ભાવ ખૂબ વધી જાય ત્યારે સરકાર ક્યારેક નિકાસ પર નિયંત્રણ મૂકે છે.
પરંતુ બીજી બાજુ,
નિકાસથી ખેડૂતને સારો ભાવ પણ મળી શકે છે.
એટલે નીતિ એવી હોવી જોઈએ કે
ખેડૂતને યોગ્ય ભાવ મળે અને ગ્રાહકને અતિશય મોંઘી વસ્તુ ખરીદવી ન પડે.
સાતમું કારણ આયાત પણ ભાવને અસર કરે છે
જો દેશમાં કોઈ વસ્તુની અછત હોય તો બહારથી માલ મંગાવીને બજારમાં જથ્થો વધારી શકાય છે.
જથ્થો વધે તો ભાવને નીચે લાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
પરંતુ અહીં પણ સંતુલન જરૂરી છે.
ખૂબ સસ્તી આયાત કરવામાં આવે તો સ્થાનિક ખેડૂત કે ઉત્પાદકને નુકસાન થઈ શકે છે.
અટલે સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
ખેડૂતનું હિત અને ગ્રાહકનું હિત બંને જાળવવું.
આઠમું કારણ સરકારની ખરીદી અને સંગ્રહ નીતિ
કેટલીક આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં અતિશય વધઘટ ન થાય તે માટે સરકાર જથ્થો ખરીદી સંગ્રહ કરી શકે છે અને જરૂર પડે ત્યારે બજારમાં જથ્થો છોડે છે.
ડુંગળીમાં પણ સરકાર દ્વારા જથ્થો ખરીદી સંગ્રહ કરવાની અને ભાવ વધે ત્યારે બજારમાં છોડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
પરંતુ આ વ્યવસ્થા સમયસર, પૂરતી અને અસરકારક હોવી જરૂરી છે.
સરકાર મોડું પગલું લે તો ગ્રાહકને મોંઘવારીનો સામનો કરવો પડે અને ખેડૂતને પણ યોગ્ય ભાવ ન મળે.
ખાંડના ભાવ કેમ વધે?
ડુંગળીની જેમ ખાંડના ભાવ પણ માત્ર માંગ અને પુરવઠાથી નક્કી થતા નથી.
ખાંડ માટે મુખ્ય કાચો માલ શેરડી છે.
શેરડીનું ઉત્પાદન, વરસાદ, સિંચાઈ, ખાંડ મિલોની ઉત્પાદન ક્ષમતા, શેરડીનો ખરીદી ભાવ, ખાંડનો જથ્થો, નિકાસ, આયાત અને સરકારની નીતિ આ બધાની અસર ખાંડના ભાવ પર પડે છે.
જો શેરડીનું ઉત્પાદન ઘટે તો મિલોને કાચા માલની અછત થઈ શકે છે.
જો ખાંડનો જથ્થો ઓછો હોય તો ભાવ ઉપર જઈ શકે છે.
જો નિકાસ વધારે થાય અને દેશમાં ઉપલબ્ધ જથ્થો તંગ બને તો પણ ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે.
એટલે ખાંડનો ભાવ પણ ખેતરથી બજાર સુધીની આખી વ્યવસ્થાનું પરિણામ છે.
અને આ વાત માત્ર ડુંગળી અને ખાંડ પૂરતી નથી
ટામેટાં, બટાકાં, કઠોળ, તેલ, ફળો, શાકભાજી અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓમાં પણ ભાવ વધારા પાછળ અલગ-અલગ કારણો હોઈ શકે છે.
મુખ્ય કારણો કયા?
ઉત્પાદનમાં ઘટાડો
કુદરતી આફતો
સીઝન પ્રમાણે પુરવઠામાં ઘટાડો
સંગ્રહની અપૂરતી સુવિધા
પરિવહન ખર્ચમાં વધારો
વચેટિયાઓની લાંબી સાંકળ
બજારમાં સ્પર્ધાનો અભાવ
સંગ્રહખોરી
કૃત્રિમ અછત
અતિશય નફાખોરી
સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિ
નિકાસ-આયાતની નીતિ
સરકારની ખરીદી અને સંગ્રહ નીતિ
આ બધાં પરિબળો એકસાથે કે અલગ-અલગ રીતે ભાવને અસર કરી શકે છે.
પરંતુ સૌથી મોટો પ્રશ્ન અહીં છે
ખેડૂતને ઘણી વખત ઓછો ભાવ મળે છે અને એ જ વસ્તુ ગ્રાહકને મોંઘી કેમ મળે છે?
જો ખેતરમાંથી નીકળેલી ડુંગળી ખેડૂતને ઓછા ભાવે વેચવી પડે અને થોડા દિવસો કે અઠવાડિયા પછી ગ્રાહકને એ જ ડુંગળી અનેકગણા ભાવે ખરીદવી પડે, તો વચ્ચેની આખી સાંકળની તપાસ થવી જોઈએ.
ક્યાં કેટલો ખર્ચ થયો?
ક્યાં કેટલો નફો ઉમેરાયો?
ક્યાં માલનો સંગ્રહ થયો?
કેટલો જથ્થો બજારમાં આવ્યો?
કેટલો રોકી રાખવામાં આવ્યો?
કોઈએ કૃત્રિમ અછત ઊભી કરી કે નહીં?
આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ વગર માત્ર “માંગ વધારે અને પુરવઠો ઓછો” કહી દેવું પૂરતું નથી.
1998ની ડુંગળી અને રાજકારણ
ડુંગળીના ભાવનો મુદ્દો ભારતમાં માત્ર આર્થિક નથી રહ્યો.
1998માં દિલ્હીમાં ડુંગળીના ભાવમાં થયેલા મોટા વધારાએ સામાન્ય લોકોમાં ભારે અસંતોષ પેદા કર્યો હતો અને તે સમયની રાજકીય પરિસ્થિતિ પર પણ તેની અસર પડી હતી.
એથી ડુંગળી વિશે એક વાત જાણીતી બની.
ડુંગળીનો ભાવ માત્ર રસોડું જ નહીં, રાજકારણ પણ હલાવી શકે છે.
તો ઉકેલ શું?
ખેડૂતને બજારની સાચી અને સમયસર ભાવમાહિતી મળે.
ખેડૂતને પાક સાચવવા માટે આધુનિક સંગ્રહ સુવિધા મળે.
ખેતરથી ગ્રાહક સુધીની સાંકળ ટૂંકી અને પારદર્શક બને.
વચેટિયાઓની ભૂમિકા સ્પષ્ટ રહે.
બજારમાં કોઈ એક જૂથનું અતિશય નિયંત્રણ ન રહે.
સંગ્રહખોરી અને કૃત્રિમ અછત સામે કડક કાર્યવાહી થાય.
સરકાર સમયસર જથ્થો બજારમાં છોડે.
નિકાસ અને આયાતની નીતિ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સંતુલિત રહે.
અને સૌથી મહત્વનું
ખેડૂતને યોગ્ય ભાવ અને ગ્રાહકને વાજબી ભાવ બંને એકસાથે મળે.
કારણ કે ખેડૂતને ઓછો ભાવ અને ગ્રાહકને મોંઘી વસ્તુ આવી બજાર વ્યવસ્થા અંતે કોના હિતમાં છે?
ડુંગળી હોય કે ખાંડ, કઠોળ હોય કે શાકભાજી ભાવવધારાની પાછળનું આખું ચક્ર સમજ્યા વગર માત્ર “માંગ અને પુરવઠો” કહીને વાત પૂરી કરી શકાય નહીં.
