Gallantry Award Railway Concession: પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને પ્રથમ વખત રેલવે મુસાફરીમાં રાહત મળ્યાના લગભગ ચાર દાયકા બાદ, સેના મેડલ, નૌસેના મેડલ અને વાયુસેના મેડલ મેળવનારાઓને પણ આવી જ સુવિધા મળી ગઈ છે.
રક્ષા મંત્રાલયે આ પુરસ્કાર મેળવનારાઓને ભારતીય રેલવેમાં ફર્સ્ટ ક્લાસ, 2nd AC અને AC ચેર કારમાં મફત મુસાફરીની સુવિધા મંજૂર કરી છે.
આ નિર્ણયથી સશસ્ત્ર દળોના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને મળતી સુવિધાઓમાં લાંબા સમયથી ચાલી આવતી અસમાનતા દૂર થઈ ગઈ છે.
જ્યાં રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી અને પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી મેળવનારા પોલીસકર્મીઓને 1989થી રેલવેમાં રાહત મળી રહી છે, ત્યાં વીરતા માટે સેના મેડલ મેળવનારા લોકો મફત પાસની આ યોજનાથી બહાર હતા.
આ નિર્ણયને આ વર્ષે માર્ચમાં રક્ષા મંત્રાલયે મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ આ સુવિધાનો અમલ કરવા માટે સેના મુખ્યાલયે આ અઠવાડિયે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી.
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ, વીરતા માટે સેના મેડલ, નૌસેના મેડલ અને વાયુસેના મેડલ મેળવનારાઓને ભારતીય રેલવેમાં ફર્સ્ટ ક્લાસ, 2nd AC અને AC ચેર કારમાં આજીવન મફત મુસાફરીની સુવિધા મળશે. તેમની સાથે એક સાથી પણ મફત મુસાફરી કરી શકશે.
આ સુવિધા પુરસ્કાર મેળવનાર વ્યક્તિના પતિ અથવા પત્નીને પણ મળશે. તેમાં વિધવા અથવા વિધુરને પુનઃલગ્ન કરવા સુધી આ સુવિધા મળશે. આ ઉપરાંત, અવિવાહિત એવા પુરસ્કાર મેળવનાર વ્યક્તિના માતા-પિતાને પણ આ સુવિધા મળશે, જેને મરણોપરાંત પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હોય. આ યોજનાનો સંપૂર્ણ ખર્ચ રક્ષા મંત્રાલય ઉઠાવશે.
37 વર્ષ જૂની અસમાનતા
પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને રેલવેમાં રાહત મળવાનો ઇતિહાસ માર્ચ 1989 સાથે જોડાયેલો છે. રેલવે મંત્રાલયે રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી અને પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી મેળવનારાઓને સેકન્ડ ક્લાસ મેલ/એક્સપ્રેસ ભાડામાં 50 ટકા રાહત આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. આ રાહત 1 એપ્રિલ 1989થી લાગુ થઈ હતી.
ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 1996માં આ સુવિધાનો વધુ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. રેલવે બોર્ડે પરમવીર ચક્ર, અશોક ચક્ર, મહાવીર ચક્ર, કીર્તિ ચક્ર, વીર ચક્ર અને શૌર્ય ચક્ર સહિતના અનેક મોટા વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓ માટે ફર્સ્ટ ક્લાસ/AC 2-ટિયરનો મફત કાર્ડ પાસ શરૂ કર્યો.
ત્યારબાદ 29 ઑક્ટોબર 1996ના રોજ રેલવે બોર્ડે રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી અને પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી મેળવનારાઓને પણ ફર્સ્ટ ક્લાસ/AC 2-ટિયરનો મફત પાસ આપવાની સુવિધાનો વિસ્તાર કર્યો.
બાદમાં આ સુવિધાનો વધુ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. તેમાં સાથે મુસાફરી કરનાર વ્યક્તિ, મૃત પુરસ્કાર વિજેતા વ્યક્તિના પતિ અથવા પત્ની અને અવિવાહિત મરણોપરાંત પુરસ્કાર મેળવનાર વ્યક્તિના માતા-પિતા માટે પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી.
સશસ્ત્ર દળોએ સમાન સુવિધાની માંગ કરી
સશસ્ત્ર દળોની આવી જ સુવિધાની માંગ એક દાયકાથી પણ વધુ જૂની છે.
2013માં રક્ષા મંત્રાલયે રેલવે મંત્રાલયને પત્ર લખીને સશસ્ત્ર દળોના મોટા વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને રેલવે પાસ યોજનામાં સામેલ કરવાની માંગ કરી હતી.
આ મુદ્દો ખાસ કરીને વીરતા માટે આપવામાં આવતા સેના મેડલના મામલે મહત્વપૂર્ણ હતો. સત્તાવાર Order of Precedence એટલે કે પુરસ્કારોની પ્રાથમિકતા યાદીમાં તેનું સ્થાન હોવા છતાં તેને આ સુવિધામાં સામેલ કરવામાં આવ્યું ન હતું.
આ મામલે પંજાબ અને હરિયાણા હાઈ કોર્ટમાં પણ વિચારણા થઈ હતી. 2015માં નિવૃત્ત મેજર જનરલ તેજપાલ સિંહ બક્ષીની તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર આપવામાં આવેલા એક આદેશમાં કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે વીરતા માટેના સેના મેડલને Order of Precedenceમાં 22મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે, જ્યારે વીરતા માટેના પોલીસ મેડલને 24મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
દલીલ એવી હતી કે Order of Precedenceમાં ઉપર સ્થાન ધરાવતા પુરસ્કારને તે પુરસ્કાર માટે મળતી રેલવે રાહત ન મળવી, જે તેનાથી નીચે સ્થાન ધરાવે છે, તે અસમાનતા છે.
મામલાની જાણકારી ધરાવતા સૂત્રોએ જણાવ્યું કે હાઈ કોર્ટે અધિકારીઓને આ અસમાનતા દૂર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. અંતે, હાઈ કોર્ટના આદેશ બાદ રેલવેએ આ બાબતે સંમતિ વ્યક્ત કરી કે જો રક્ષા મંત્રાલય રકમ પરત કરવા માટે સંમત થાય, તો સેના મેડલ મેળવનારાઓને પણ આ સુવિધા આપવામાં આવશે.
એક સૂત્રે જણાવ્યું, “હાઈ કોર્ટના નિર્દેશના 11 વર્ષ બાદ, બંને મંત્રાલયોએ અંતે આ મામલો ઉકેલી લીધો છે.”
માર્ચ 2026ના નિર્ણય બાદ હવે ત્રણેય સેનાઓના સંબંધિત વીરતા મેડલ મેળવનારાઓને પણ રેલવેમાં આ સુવિધા મળી ગઈ છે.
સૂત્રોએ જણાવ્યું કે આ ફેરફાર માત્ર એક નવી કલ્યાણકારી સુવિધા નથી, પરંતુ તેનાથી પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓ અને સશસ્ત્ર દળોના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને રેલવેમાં મળતી સુવિધાઓ વચ્ચે લાંબા સમયથી રહેલો તફાવત પણ દૂર થઈ ગયો છે.
