India Egypt Relations: સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ પછી પણ ભારત-ઇજિપ્ત સંબંધોની ગતિ કેમ ધીમી પડી?
India Egypt Relations: એપ્રિલ 2025માં થયેલી એક ફોન પરની વાતચીત, ગયા મહિને એક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદ દરમિયાન થયેલી ટૂંકી મુલાકાત અને ભારત તરફથી સત્તાવાર મુલાકાત માટે બાકી રહેલું આમંત્રણ. છેલ્લા દોઢ વર્ષ દરમિયાન ભારત અને ઇજિપ્ત વચ્ચે સૌથી ઊંચા સ્તરે આટલો જ સંપર્ક રહ્યો છે.
2023માં ભારત અને ઇજિપ્તે પોતાના સંબંધોને “સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ” નો દરજ્જો આપ્યો હતો. તેનાથી બંને દેશો વચ્ચે વધતી નજીકતાને નવી ઓળખ મળી હતી. પરંતુ ત્રણ વર્ષ પછી હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે બંને દેશોના સંબંધોને ફરી નવી ગતિ આપવાની જરૂર છે.
જાન્યુઆરી 2023માં ઇજિપ્તના રાષ્ટ્રપતિ અબ્દેલ ફતહ અલ-સીસી ભારતના 74મા ગણતંત્ર દિવસ સમારોહના મુખ્ય અતિથિ હતા. તેનાથી બંને દેશોના સંબંધોમાં ઝડપ સ્પષ્ટ જોવા મળી હતી. તેના જવાબમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જૂન 2023માં ઇજિપ્ત ગયા હતા, જ્યાં તેમને તે દેશનું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન “ઓર્ડર ઓફ ધ નાઇલ” એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું.
ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 2023માં જી20 શિખર સંમેલન માટે અલ-સીસી ફરી ભારત આવ્યા હતા. 2023 દરમિયાન સતત થયેલી આ મુલાકાતોથી એવું લાગ્યું હતું કે લગભગ ત્રણ દાયકાથી સ્થિર રહેલા ભારત-ઇજિપ્ત સંબંધોને નવી દિશા મળશે. પરંતુ 7 ઓક્ટોબર 2023ના રોજ ઇઝરાયેલ પર હમાસના હુમલા અને ત્યારબાદ પશ્ચિમ એશિયામાં શરૂ થયેલા સંઘર્ષે બંને દેશો સામે નવા પડકારો અને નવી તકો ઉભી કરી દીધી.
સંપર્ક ઓછો રહ્યો
આ તકો છતાં બંને દેશો વચ્ચે મજબૂત વ્યૂહાત્મક તાલમેલ વિકસ્યો નથી. તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ એ છે કે ઇરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ અલ-સીસી સાથે કોઈ વાતચીત કરી નહોતી.
પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષને ઉકેલવાના પ્રયાસોમાં ઇજિપ્ત પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, બહરીનના રાજા હમદ બિન ઈસા અલ ખલીફા, કુવૈતના અમીર મિશાલ અલ-અહમદ અલ-જાબેર અલ-સબા, કતારના અમીર શેખ તમીમ બિન હમદ અલ થાની અને ઓમાનના સુલ્તાન હૈથમ બિન તારિક સાથે વાતચીત કરી હતી. મે મહિનામાં તેઓ સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) પણ ગયા હતા અને ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ બિન જાયેદ અલ નાહયાન સાથે મુલાકાત કરી હતી.
વડાપ્રધાન મોદી ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશ્કિયન સાથે પણ સતત સંપર્કમાં રહ્યા હતા. તે દર્શાવે છે કે તેમણે આ સંઘર્ષ સાથે સીધા જોડાયેલા લગભગ તમામ નેતાઓ સાથે વ્યક્તિગત સ્તરે ચર્ચા કરી હતી. પરંતુ ઇજિપ્ત સાથે આવી કોઈ વાતચીત થઈ નહોતી.
નિષ્ણાતોએ શું કહ્યું?
કાઉન્સિલ ફોર સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ડિફેન્સ રિસર્ચના સિનિયર રિસર્ચ એસોસિયેટ બશીર અલી અબ્બાસે જણાવ્યું કે ભારત અને ઇજિપ્તના સંબંધોનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે. બંને દેશો વચ્ચે સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ છે અને 2023ની શરૂઆતમાં બંનેએ સંબંધોને ફરી મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેનું ભૌગોલિક અંતર હવે વ્યૂહાત્મક અંતરમાં પણ બદલાઈ ગયું છે. બંને દેશો ઘણા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ અને ઇઝરાયેલ અંગે સમાન વિચારધારા ધરાવે છે, છતાં વ્યૂહાત્મક સ્તરે સંબંધોમાં ગતિ જોવા મળતી નથી.
1950 અને 1960ના દાયકામાં ભારત અને ઇજિપ્તના સંબંધોની ઓળખ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને રાષ્ટ્રપતિ ગમાલ અબ્દેલ નાસિરની ગાઢ મિત્રતા હતી. બંને નેતાઓએ મળીને NAMની સ્થાપનામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. જોકે 1990ના દાયકામાં શીત યુદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી બંને દેશોના સંબંધો ઠંડા પડી ગયા હતા.
મુલાકાતનું આમંત્રણ અને IMEC
રાજદ્વારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર વડાપ્રધાન મોદીને ઇજિપ્ત આવવાનું ખુલ્લું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ અલ-સીસી સત્તા સંભાળ્યા બાદ ચાર વખત ભારત આવી ચૂક્યા છે. તેમાં 2015નું ઇન્ડિયા-આફ્રિકા ફોરમ સમિટ, 2023નું જી20 સંમેલન તેમજ 2016 અને 2023ની રાજકીય મુલાકાતોનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ મોદી જૂન 2023માં એક વખત ઇજિપ્ત ગયા હતા.
સપ્ટેમ્બરમાં નવી દિલ્હીમાં યોજાનારા બ્રિક્સ નેતાઓના સંમેલન માટે પણ અલ-સીસીને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. જોકે સપ્ટેમ્બર 2023 પછી વડાપ્રધાન મોદીનો ઇજિપ્ત પ્રવાસ ન થવો ચૂકાયેલી તક તરીકે જોવામાં આવે છે.
ભારતની પશ્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર આફ્રિકા નીતિમાં મહત્વ ધરાવતા આ સંબંધોને **ઇન્ડિયા-મિડલ ઈસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર (IMEC)**થી પણ પડકાર મળ્યો છે.
આ કોરિડોરનો હેતુ ભારતને UAE, સાઉદી અરેબિયા અને સંભવિત રીતે ઇઝરાયેલ મારફતે યુરોપ સાથે જમીન માર્ગ દ્વારા જોડવાનો છે. એટલે કે સ્વેઝ કેનાલનો વિકલ્પ તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ છે. સ્વેઝ કેનાલ ઇજિપ્ત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે વિશ્વના લગભગ 12 ટકા વેપારનો માર્ગ ત્યાંથી પસાર થાય છે.
અબ્બાસે જણાવ્યું કે વ્યૂહાત્મક જોડાણના મુદ્દે ભારત અને ઇજિપ્તની વિચારસરણી હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે એકસરખી બની નથી. તેમણે કહ્યું કે IMECએ એ પણ દર્શાવ્યું કે ભારત પાસે આ પ્રોજેક્ટના મુખ્ય ભાગોમાં ઇજિપ્તને જોડવા માટે પૂરતું પ્રોત્સાહન નહોતું.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે ઇજિપ્ત માટે સ્વેઝ કેનાલ તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંપત્તિઓમાંની એક છે. તેથી ઇજિપ્ત સતત સૂચન કરતું રહ્યું છે કે એશિયા-યુરોપના નવા સમુદ્ર-જમીન-સમુદ્ર માર્ગો એવા હોવા જોઈએ કે જે લાલ સમુદ્રના હાલના માર્ગને પૂરક બને, તેનો વિકલ્પ નહીં.
ગ્રીન લાઇન પ્રોજેક્ટ પર ભાર
ઇજિપ્તે જાહેરમાં ક્યારેય આ વેપાર કોરિડોરનો વિરોધ કર્યો નથી. પરંતુ તેણે પોતાનો વૈકલ્પિક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે, જેમાં દેશના મલ્ટીમોડલ ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે.
હાલમાં ઇજિપ્ત ગ્રીન લાઇન નામનો હાઈ-સ્પીડ રેલવે નેટવર્ક બનાવી રહ્યું છે. તે લાલ સમુદ્રના ઐન સોખના બંદરને ભૂમધ્ય સમુદ્રના માર્સા મતરૂહ બંદર સાથે જોડશે. આ માર્ગથી મુસાફરો અને માલસામાન બંનેની અવરજવર થશે. આ સ્વેઝ કેનાલની સમાનાંતર જમીન આધારિત કોરિડોર તરીકે કામ કરશે.
વેપાર પર અસર
વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોની અસર ભારત અને ઇજિપ્ત વચ્ચેના વેપાર પર પણ પડી છે.
વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વેપાર 7.2 અબજ ડોલર હતો.
આગામી ત્રણ વર્ષ સુધી તેમાં સતત ઘટાડો થયો અને 2024-25માં તે 4.7 અબજ ડોલર રહ્યો.
પાછલા નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં વેપારમાં ફરી વધારો થયો અને તે 6.5 અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો.
ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ બે મહિના એટલે કે એપ્રિલ-મે દરમિયાન ઇજિપ્તમાં ભારતની નિકાસ 11.53 ટકા વધીને 598.11 મિલિયન ડોલરથી 667.07 મિલિયન ડોલર થઈ ગઈ.
જોકે આ જ સમયગાળા દરમિયાન ઇજિપ્તમાંથી ભારતની આયાત 45 ટકા ઘટીને 536.29 મિલિયન ડોલરથી 293.7 મિલિયન ડોલર રહી.
તેની સરખામણીમાં ભારત અને UAE વચ્ચેનો વેપાર ઘણો વધારે છે. ગયા નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર 101.25 અબજ ડોલર રહ્યો હતો.
રક્ષા અને સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં સહયોગ
રાજકીય સ્તરે સંબંધોમાં ધીમી ગતિ જોવા મળવા છતાં છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન નવી દિલ્હી અને કાહિરા વચ્ચે એવા અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે જે દર્શાવે છે કે ખાસ કરીને રક્ષા ક્ષેત્રમાં બંને દેશો વચ્ચે સહયોગ યથાવત છે.
અબ્બાસે જણાવ્યું કે ભારત અને ઇજિપ્ત વચ્ચે સૈન્ય સંબંધો મજબૂત છે. બંને દેશોની સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ સમાન છે અને સહયોગનો લાંબો ઇતિહાસ પણ છે. છતાં આ સંબંધોથી હજુ સુધી રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક સ્તરે મોટો લાભ મળ્યો નથી.
વ્યૂહાત્મક સંવાદથી વધતી નજીકતા
રિયાધ સ્થિત રસાનાહ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઇરાનિયન સ્ટડીઝના રિસર્ચ સ્કોલર નદીમ અહમદ મૂનાકલે જણાવ્યું કે ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરમાં યોજાયેલી પ્રથમ ભારત-ઇજિપ્ત વ્યૂહાત્મક સંવાદ બેઠક, જેમાં વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર અને ઇજિપ્તના વિદેશ મંત્રી બદ્ર અબ્દેલઅત્તીએ અધ્યક્ષતા કરી હતી, તે બંને દેશો વચ્ચે વધતી નજીકતાનું મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે.
તેમણે જણાવ્યું કે આ વર્ષે કાહિરામાં સંયુક્ત રક્ષા સમિતિની બેઠક યોજાઈ હતી. મે 2026માં નવી દિલ્હીમાં આતંકવાદ વિરોધી સંયુક્ત કાર્યસમૂહની બેઠક પણ યોજાઈ હતી. બંને દેશોની આ ક્ષેત્રને લઈને ચિંતાઓ અને હિતો મોટા ભાગે સમાન છે.
મૂનાકલે જણાવ્યું કે બંને દેશો વચ્ચે વિવિધ સ્તરે સતત સંવાદ ચાલી રહ્યો છે અને સંબંધો આગળ વધી રહ્યા છે. વેપાર અને રોકાણ, રક્ષા, નવીનીકરણીય ઊર્જા, સમુદ્રી સુરક્ષા અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા પર બંને દેશો ભાર મૂકી રહ્યા છે.
બ્રિક્સમાં પણ મતભેદ
આ વર્ષે એપ્રિલમાં બ્રિક્સના ઉપ વિદેશ મંત્રીઓ અને MENAના વિશેષ દૂતોની બેઠકમાં ફિલિસ્તીન મુદ્દે ભારતના અભિગમ પર ચર્ચા થઈ હતી. બ્રિક્સના અધ્યક્ષ તરીકે ભારતે સંયુક્ત નિવેદનમાં ફિલિસ્તીન સંબંધિત ભાષાને 2025માં ઉપયોગમાં લેવાયેલા લગભગ 16 પરિછેદમાંથી ઘટાડીને માત્ર બે પરિછેદ જેટલી કરી દીધી હતી. આ બાબત તમામ સભ્ય દેશોએ સ્વીકારી નહોતી.
આ ફેરફારનો ઇજિપ્ત સહિત અનેક બ્રિક્સ દેશોએ વિરોધ કર્યો હતો. પરિણામે MENA બેઠક કોઈ સંયુક્ત નિવેદન વિના પૂર્ણ થઈ હતી અને ભારતે માત્ર ચેર સ્ટેટમેન્ટ જારી કર્યું હતું.
મે મહિનામાં યોજાયેલી બ્રિક્સ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં પણ ઇરાન અને UAE વચ્ચેના મતભેદોને કારણે સંયુક્ત નિવેદન બહાર પડી શક્યું નહોતું. જોકે ફિલિસ્તીન મુદ્દે ઉપયોગમાં લેવાયેલી ભાષા મોટા ભાગના સભ્ય દેશોને સ્વીકાર્ય હતી, માત્ર ઇરાન અસંતોષ વ્યક્ત કરી રહ્યું હતું.
અબ્બાસે જણાવ્યું કે ઝડપથી બદલાતી ભૂ-રાજનીતિક પરિસ્થિતિમાં ભારત અને ઇજિપ્ત માત્ર ઐતિહાસિક સંબંધોના આધારે આગળ વધી શકશે નહીં. પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં થઈ રહેલા મોટા ફેરફારોને જોતા બંને દેશો પાસે વ્યૂહાત્મક રીતે વધુ નજીક આવવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. આ જ સમયની જરૂરિયાત અને બંને દેશોની અપેક્ષા પણ છે.
