India SHANTI Act: ભારતની સંસદમાંથી SHANTI કાયદાનું પસાર થવું અને બરાબર બે દિવસ પછી અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા નેશનલ ડિફેન્સ ઓથોરાઈઝેશન એક્ટ (NDAA) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવવા એ કોઈ સામાન્ય કૂટનીતિક ઘટના નથી. આ એક સીધો સંકેત છે કે ભારતની પરમાણુ નીતિ હવે માત્ર રાષ્ટ્રીય જરૂરિયાતોથી નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક—ખાસ કરીને અમેરિકી—વ્યૂહાત્મક અને કોર્પોરેટ હિતોને અનુરૂપ ઢાળવામાં આવી રહી છે. NDAA માં ભારતને તેના ઘરેલું ન્યુક્લિયર લાયબિલિટી (પરમાણુ જવાબદારી) નિયમોને “આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો” સાથે મેળવવાની સલાહ આપવી એ હકીકતમાં ભારતની સાર્વભૌમ નીતિ-નિર્માણ પ્રક્રિયામાં ખુલ્લી દખલગીરી છે.
SHANTI કાયદા દ્વારા ભારતે ન્યુક્લિયર સેક્ટરમાં ખાનગી કંપનીઓ માટે પ્રવેશ દ્વાર ખોલી દીધા છે અને તેનાથી પણ વધુ ખતરનાક કદમ ઉઠાવતા કોઈ પણ પરમાણુ અકસ્માતની સ્થિતિમાં ઓપરેટરની મહત્તમ જવાબદારીને ૩,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધી સીમિત કરી દીધી છે. આ મર્યાદા કાગળ પર ભલે મોટી દેખાય, પરંતુ કોઈ વાસ્તવિક પરમાણુ અકસ્માતની સામે આ રકમ નગણ્ય છે. પરમાણુ આપત્તિનો અર્થ થાય છે—જમીનનું કાયમી ધોરણે ઝેરી થઈ જવું, પાણીનું બિનઉપયોગી બની જવું અને સ્વાસ્થ્ય પર પેઢીઓ સુધી અસર.
આ કાયદો એક બુનિયાદી નૈતિક સવાલને જન્મ આપે છે: જો નફો ખાનગી છે, તો જોખમ સાર્વજનિક કેમ?
પરમાણુ ઉર્જા એવું ક્ષેત્ર છે જ્યાં “ભૂલ”નો અર્થ વળતર નહીં, પરંતુ તબાહી હોય છે. તેમ છતાં SHANTI કાયદો કંપનીઓને પહેલાથી જ આશ્વસ્ત કરે છે કે તેઓ ભલે ગમે તેટલું મોટું નુકસાન કરે, તેમની કાયદાકીય જવાબદારી એક નક્કી કરેલી મર્યાદાથી આગળ નહીં જાય. આ કાયદો અકસ્માતોને રોકવા માટે નહીં, પરંતુ અકસ્માત પછી કંપનીઓને બચાવવા માટે લખવામાં આવ્યો છે.
અમેરિકા જે “આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડ”ની દુહાઈ આપી રહ્યું છે, તે કોઈ સાર્વત્રિક નૈતિક સિદ્ધાંત નથી. તે તે પશ્ચિમી દેશો અને કંપનીઓ દ્વારા ઘડાયેલું માળખું છે, જ્યાં ન્યુક્લિયર સપ્લાયર્સને મહત્તમ સુરક્ષા અને પ્રભાવિત જનતાને લઘુત્તમ ન્યાય મળે છે. ભારતનું જૂનું ન્યુક્લિયર લાયબિલિટી માળખું આ જ કંપનીઓ માટે અસુવિધાજનક હતું, કારણ કે તેમાં જવાબદારીમાંથી બચવાનો રસ્તો નહોતો. SHANTI કાયદાએ આ અસુવિધા ખતમ કરી દીધી.
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના પછી ભારતે એક કડવો પાઠ શીખ્યો હતો—કે વિદેશી કંપનીઓ અકસ્માત પછી અદાલતો, કાયદાઓ અને સરહદોની જાળમાં ઉલઝાવીને પીડિતોને છોડી દે છે. SHANTI કાયદો તે જ ઐતિહાસિક અનુભવની અવગણના કરે છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે આ વખતે અકસ્માત જો થયો, તો તેની અસર ક્યાંય વધુ વ્યાપક અને અફર હશે. આ ભોપાલથી પણ મોટો સંસ્થાકીય વિશ્વાસઘાત સાબિત થઈ શકે છે.
સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે આવા સંવેદનશીલ કાયદા પર કોઈ વ્યાપક જાહેર ચર્ચા થઈ નથી. ન તો પર્યાવરણીય જોખમો પર ગંભીર ચર્ચા, ન સ્થાનિક વસ્તીની સંમતિ, ન લાંબા ગાળાની સ્વાસ્થ્ય અસરોનું પ્રામાણિક આકલન. સંસદમાં કાયદો પસાર થયો, અને વોશિંગ્ટનમાં તેની પ્રશંસા નોંધાઈ ગઈ—આ દ્રશ્ય લોકશાહી માટે શુભ સંકેત નથી.
SHANTI કાયદામાં શાંતિ માત્ર રોકાણકારો અને વિદેશી સપ્લાયર્સ માટે છે. સામાન્ય નાગરિક, ખેડૂત, મજૂર અને આવનારી પેઢીઓ આ શાંતિનો હિસ્સો નથી. આ કાયદો ભારતની ઉર્જા નીતિનો દસ્તાવેજ ઓછો અને કોર્પોરેટ રિસ્કને સાર્વજનિક ખભા પર નાખવાનો કાયદાકીય કરાર વધારે છે. ઇતિહાસ આવા કાયદાઓને તેમના નામથી નહીં, તેમના પરિણામોથી યાદ રાખે છે—અને SHANTI કાયદાના પરિણામો જો સામે આવ્યા, તો કિંમત દેશને ચુકવવી પડશે.
