Indian Fishermen Pakistan Jail: સરહદ દરિયામાં છે, પણ સજા કિનારે બેઠેલા પરિવારો ભોગવે છે! પાકિસ્તાનની જેલમાં ભારતીય માછીમારોની જિંદગી કેમ બની ગઈ ‘અનિશ્ચિત કેદ’?
દરિયે માછીમારી કરવા ગયેલો માણસ ક્યારે સરહદ પાર કરી જાય છે તેની તેને ખબર પણ ન પડે, અને પછી તેની આખી જિંદગી જેલના સળિયા પાછળ અટવાઈ જાય—આ ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોની સૌથી માનવીય અને દુઃખદ હકીકતોમાંની એક છે.
ગુજરાતના માછીમારો માટે આ માત્ર ભારત-પાકિસ્તાનનો રાજકીય મુદ્દો નથી.
આ રોજીરોટીનો પ્રશ્ન છે.
દરિયામાં જતી નાની બોટ, પરિવારની આશા અને પાછા ફરવાની રાહ જોતી પત્ની-બાળકો…
અને બીજી તરફ પાકિસ્તાનની જેલ.
દરિયાની સરહદ જમીન જેવી દેખાતી નથી
ગુજરાતના કાંઠેથી માછીમારી કરતા માછીમારો માટે સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે સમુદ્રમાં ભારત અને પાકિસ્તાનની સરહદ આંખે દેખાતી વાડ જેવી નથી.
ખાસ કરીને Sir Creek અને આસપાસના વિસ્તારમાં દરિયાની સ્થિતિ, પ્રવાહ અને હવામાનને કારણે માછીમારી કરતી બોટ સરહદની બીજી તરફ પહોંચી શકે છે.
અને પછી શરૂ થાય છે ધરપકડ, બોટ જપ્તી, જેલ અને કાગળોની લાંબી પ્રક્રિયા.
આ માછીમારો સામાન્ય રીતે કોઈ સૈન્ય મિશન પર નથી જતા.
તેઓ માછલી પકડવા જાય છે.
પણ એક ભૂલ તેમને મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી પરિવારથી દૂર કરી શકે છે.
સૌથી મોટો સવાલ: સજા પૂરી થયા પછી પણ જેલ કેમ?
આ સમગ્ર મુદ્દાનો સૌથી ચોંકાવનારો પાસો માત્ર ધરપકડ નથી.
સજા પૂરી થઈ ગયા પછી પણ કેટલાક ભારતીય માછીમારોની વતન વાપસી અટકી જાય છે.
જાન્યુઆરી 2026માં ગુજરાતના એક માછીમારનું પાકિસ્તાનની જેલમાં મૃત્યુ થયું હતું. તેમના પરિવાર અને કાર્યકરોના જણાવ્યા પ્રમાણે તેમની સજા 2022માં જ પૂરી થઈ ગઈ હતી, છતાં તેઓ ભારત પાછા આવી શક્યા નહોતા.
આ પહેલાં સપ્ટેમ્બર 2024માં પણ ગુજરાતના એક માછીમારનું પાકિસ્તાનની જેલમાં મૃત્યુ થયું હતું. કાર્યકરોના જણાવ્યા પ્રમાણે તેમની સજા જુલાઈ 2021માં જ પૂરી થઈ ગઈ હતી, છતાં તેઓ વર્ષો સુધી જેલમાં રહ્યા.
અહીંથી સવાલ ઊભો થાય છે—
“જો સજા પૂરી થઈ ગઈ હોય અને વ્યક્તિની ભારતીય નાગરિકતા પણ પુષ્ટિ થઈ ગઈ હોય, તો તેને પોતાના ઘરે પહોંચવામાં વર્ષો કેમ લાગે?”
આ માત્ર આંકડા નથી, દરેક આંકડા પાછળ એક ઘર છે
ફેબ્રુઆરી 2026માં ગુજરાત સરકારે વિધાનસભામાં જણાવ્યું હતું કે 20 જાન્યુઆરી 2026 સુધી 128 ગુજરાતના માછીમારો પાકિસ્તાનની જેલમાં હતા અને છેલ્લા બે વર્ષમાં ત્રણ ગુજરાતના માછીમારોના જેલમાં મૃત્યુ થયા હતા.
ત્રણ મોત.
આંકડામાં માત્ર ત્રણ.
પરંતુ દરેકની પાછળ—
એક પત્ની,
એક વૃદ્ધ માતા,
બાળકો,
ઘરનું દેવું,
અને કમાવનાર વ્યક્તિની રાહ જોતું આખું કુટુંબ.
માછીમાર જેલમાં જાય ત્યારે માત્ર એક વ્યક્તિની આવક બંધ થતી નથી; આખા પરિવારની આર્થિક વ્યવસ્થા તૂટી પડે છે.
અને આ સમસ્યા નવી નથી
2014થી 2023 દરમિયાન પાકિસ્તાનની કસ્ટડીમાં ઓછામાં ઓછા 24 ભારતીય માછીમારોના મોત થયા હતા, RTI દ્વારા મળેલી માહિતીના આધારે 2024માં અહેવાલ આવ્યો હતો.
એટલે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોની ઘટનાઓને અલગ-અલગ દુર્ઘટના તરીકે જોવી સરળ છે.
પરંતુ જ્યારે વર્ષોનો ડેટા સામે મૂકીએ ત્યારે સવાલ વધુ મોટો બની જાય છે—
“આ લોકોની જેલ અને વતન વાપસીની પ્રક્રિયા માટે ભારત-પાકિસ્તાન પાસે કોઈ અસરકારક માનવીય વ્યવસ્થા કેમ નથી?”
સરકાર પ્રયાસ કરતી નથી એવું પણ નથી… પરંતુ પ્રશ્ન ઝડપનો છે
ભારત સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે 2014થી અત્યાર સુધીમાં 2,661 ભારતીય માછીમારો અને 78 ભારતીય સિવિલ કેદીઓને પાકિસ્તાનમાંથી પરત લાવવામાં આવ્યા છે.
બંને દેશો 2008ના Consular Access Agreement હેઠળ દર વર્ષે 1 જાન્યુઆરી અને 1 જુલાઈએ એકબીજાની કસ્ટડીમાં રહેલા કેદીઓની યાદી આપલે કરે છે.
અર્થાત્ પ્રક્રિયા છે.
યાદી છે.
રાજદ્વારી સંપર્ક છે.
મહોર છે.
કાગળો છે.
તો પછી પ્રશ્ન છે—
“માનવી ઘરે પહોંચવામાં એટલો સમય કેમ લાગે છે?”
એક માછીમાર માટે સરહદ રાજકારણ નહીં, રોજીરોટી છે
સરકારો માટે આ ભારત-પાકિસ્તાનનો diplomatic issue હોઈ શકે.
પરંતુ માછીમાર માટે—
આ તેની રોજીરોટી છે.
તેને ખબર નથી કે કઈ લહેર તેને કેટલા કિલોમીટર આગળ લઈ ગઈ.
તેના પરિવારને ખબર નથી કે તે ક્યારે પાછો આવશે.
અને જેલમાં રહેલા માણસને ખબર નથી કે આગામી ઈદ, દિવાળી કે જન્મદિવસે તે પોતાના પરિવાર સાથે હશે કે નહીં.
સરહદ બંને દેશોની છે, પણ રાહ એક સામાન્ય પરિવારની છે.
બોટ જપ્ત થાય છે એટલે પરિવારની કમાણી પણ જપ્ત થાય છે
માછીમાર પકડાય ત્યારે ઘણી વખત માત્ર માણસ જ નહીં, તેની બોટ પણ કસ્ટડીમાં જાય છે.
બોટ એટલે તેના પરિવારની કમાણીનું સૌથી મોટું સાધન.
માણસ પાછો આવ્યો તો પણ જો બોટ પાછી ન મળે, તો તે ફરી સમુદ્રમાં જઈને કમાણી કેવી રીતે શરૂ કરશે?
એટલે rehabilitationનો સવાલ પણ એટલો જ મહત્વનો છે.
માછીમારને ઘરે લાવવો પ્રથમ પગલું છે.
તેનું જીવન ફરી પાટા પર લાવવું બીજું.
શું ઉકેલ હોઈ શકે?
1. સજા પૂરી કરનાર માછીમારો માટે Fast-Track Repatriation
નાગરિકતા પુષ્ટિ થયા બાદ મહિનાઓ સુધી રાહ નહીં.
2. પરિવારને Real-Time Status
માછીમાર ક્યાં છે?
સજા કેટલી?
સજા ક્યારે પૂરી થશે?
નાગરિકતા ચકાસણી ક્યાં પહોંચી?
વતન પરત મોકલવાની પ્રક્રિયા કયા તબક્કે છે?
પરિવારને આ માહિતી સરળતાથી મળવી જોઈએ.
3. માછીમારો માટે GPS અને Maritime Boundary Awareness
બોટમાં એવું ટેક્નોલોજીકલ સાધન હોવું જોઈએ જે તેમને ભારતીય-પાકિસ્તાની દરિયાઈ સીમાની નજીક પહોંચતા તાત્કાલિક ચેતવણી આપે.
4. બોટ અને પરિવાર માટે પણ Rehabilitation
માછીમાર પાછો આવે ત્યારે તેની બોટ અને રોજગારની વ્યવસ્થા અંગે પણ સરકાર જવાબદારી લે.
5. માનવતાને રાજકારણથી અલગ રાખવી
ભારત-પાકિસ્તાનના સંબંધો ગમે તેટલા ખરાબ હોય—
માછીમાર સૈનિક નથી.
તેનો મુખ્ય હેતુ રોજી-રોટી છે.
છેલ્લો સવાલ…
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધની વાત થાય ત્યારે આપણે સૈનિકોને યાદ કરીએ છીએ.
પરંતુ દરિયાની અજાણી સરહદ પર પકડાઈ જતો ગરીબ માછીમાર પણ એક અલગ પ્રકારની સરહદની કિંમત ચૂકવે છે.
તે ગોળીથી નહીં—
વર્ષોની કેદથી મરે છે.
તેના પરિવારની કમાણી અટકે છે.
બાળકોનું શિક્ષણ અટકે છે.
વૃદ્ધ માતા-પિતા રાહ જોતા રહે છે.
અને ક્યારેક…
રાહ એટલી લાંબી થઈ જાય છે કે માછીમાર ઘરે જીવતો પાછો જ નથી આવતો.
સરહદની સુરક્ષા જરૂરી છે, પરંતુ સરહદની ભૂલની સજા માનવતાને ન થવી જોઈએ.
પ્રશ્ન એ નથી કે માછીમાર સરહદની પેલી પાર કેમ ગયો?
પ્રશ્ન એ પણ છે કે તે પકડાયા પછી તેને પોતાના પરિવાર સુધી પાછો લાવવા માટે આપણી રાજદ્વારી વ્યવસ્થા કેટલી ઝડપથી કામ કરે
