Iran-Israel War Indian Foreign Policy: કોંગ્રેસ સહિતના મોટાભાગના વિપક્ષી દળો સરકાર પર આરોપ લગાવી રહ્યા છે કે તેણે અમેરિકાના દબાણ હેઠળ ઝૂકીને ભારતની પરંપરાગત વિદેશ નીતિથી અંતર જાળવી લીધું છે. વિપક્ષનો તર્ક એવો છે કે ભારતને ઈરાનના સમર્થનમાં ખુલ્લેઆમ ઊભા રહેવું જોઈતું હતું. તેમના મતે ભારત ભલે પોતાને તટસ્થ ગણાવતું હોય, પરંતુ તેનું વલણ ક્યાંક ને ક્યાંક અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ તરફ નમેલું દેખાય છે. કોંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીએ એક અંગ્રેજી અખબારમાં લેખ લખ્યો કે ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈની હત્યા પર કેન્દ્ર સરકારનું મૌન એ તટસ્થતા નથી, પણ જવાબદારીમાંથી પીછેહઠ છે. શું યુદ્ધમાં ભારતની ભૂમિકા ખરેખર ખોટી છે?
OIC ની ચુપકીદી
કેટલાક પાયાના તથ્યો પર નજર નાખવી જરૂરી છે. ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈસ્લામિક કોઓપરેશન (OIC) માં 56 મુસ્લિમ દેશો છે, પરંતુ તેમાંથી કોઈ પણ ઈરાનના પક્ષમાં આવ્યું નથી. ખાડી સહયોગ પરિષદે પણ કોઈ ટિપ્પણી કરી નથી. ઈરાનના પાડોશી મુસ્લિમ દેશો પણ તેના સમર્થનમાં ઊભેલા દેખાયા નથી. આની પાછળ કોઈ તો કારણ હશે. આ મુદ્દે તીવ્ર આંતરિક વિરોધ મુખ્યત્વે બે દેશોમાં જોવા મળી રહ્યો છે – પાકિસ્તાન અને ભારત. પાકિસ્તાનમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન હિંસા થઈ, લોકો માર્યા ગયા અને કેટલાય શહેરોમાં ઈન્ટરનેટ તથા સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ લાદવો પડ્યો. ભારતમાં એવી સ્થિતિ સર્જાઈ નથી.
ઈન્ડિયા ફર્સ્ટ
ખાડીના અન્ય દેશો સાથે ભારતના સારા સંબંધો.
ઇઝરાયેલ મહત્વનો સહયોગી, મુશ્કેલીના સમયમાં સાથ આપ્યો છે.
ચીન અને રશિયાનું સમર્થન પણ માત્ર નિવેદનો પૂરતું જ મર્યાદિત.
ખાડી પર હુમલો
જવાબી કાર્યવાહીમાં ઈરાને માત્ર ઇઝરાયેલ જ નહીં, પરંતુ સાઉદી અરેબિયા, કતર, UAE, ઓમાન, કુવૈત, બહેરીન, જોર્ડન અને સાયપ્રસ પર પણ હુમલા કર્યા. રશિયાની સલાહ પર ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશ્કિયાનએ કેટલાક પાડોશી દેશોની માફી માંગી અને ભવિષ્યમાં હુમલો ન કરવાની વાત કરી, પણ એવું થયું નહીં. જે લોકો ઈરાન માટે આસમાન માથે લઈ રહ્યા છે, શું તેઓ એવું ઈચ્છે છે કે ભારતે અમેરિકા-ઇઝરાયેલ સામે મોરચો માંડવો જોઈએ?
યુદ્ધમાં બધું જ જાયજ
ચીન અને રશિયાએ હુમલાનો વિરોધ જરૂર કર્યો, પરંતુ તેનાથી વધુ સમર્થન આપવા તેઓ પણ તૈયાર નથી. અમેરિકાએ હિંદ મહાસાગરમાં ઈરાનના યુદ્ધ જહાજને નષ્ટ કર્યું. કેટલાક લોકોએ તેને ભારત માટે શરમજનક ગણાવ્યું, પણ તેઓ જાણે છે કે આ સાચું નથી. જહાજ શ્રીલંકાની દરિયાઈ સીમાઓથી પણ બહાર નીકળી ગયું હતું. યુદ્ધની સ્થિતિમાં ઈરાનના જહાજો અને વિમાનો જ્યાં પણ હશે ત્યાં નિશાન બનશે. ઈરાન પણ પોતાની શક્તિ મુજબ આ જ કરી રહ્યું છે. તેનું એક જહાજ અને ક્રૂ સભ્યો કોચી બંદર પર સુરક્ષિત છે.
પોલા સિદ્ધાંતો
આજે ઈરાન માટે અવાજ ઉઠાવનારાઓએ 7 ઓક્ટોબર 2023ના રોજ ઉત્સવ મનાવતા ઇઝરાયેલીઓ પર હમાસના બર્બર હુમલા વિરુદ્ધ એક પણ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો નહોતો. આ કેવા સિદ્ધાંતો છે? શું ત્યારે એવું નહોતું વિચારાયું કે આનાથી ભારત-ઇઝરાયેલના સંબંધો પર અસર પડશે અને તે દેશના હિત વિરુદ્ધ હશે?
મદદગાર મિત્ર
વિદેશ અને સંરક્ષણ નીતિ રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવે છે. તેના પર સમય અને સંજોગોની અસર પડે છે. ધારી લો કે ઈરાન સાથે આપણા સંબંધો ખૂબ સારા હતા, પરંતુ શું ઇઝરાયેલ સાથે ખરાબ છે? લગભગ દરેક મુશ્કેલ ઘડીમાં ઇઝરાયેલ ભારતના પક્ષે ઊભું રહ્યું છે. 1962માં તત્કાલીન પીએમ જવાહરલાલ નેહરુના આગ્રહ પર તેણે કોઈ પણ ચિહ્ન વગર હથિયારોનો જથ્થો મોકલ્યો હતો. આજે તેની સાથેનો વ્યૂહાત્મક સહયોગ એ સીમાએ પહોંચી ગયો છે, જ્યાં બંને દેશો એકબીજાના ડિફેન્સ લોજિસ્ટિક્સનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે.
આતંકીઓને સમર્થન
ઈરાન પહેલા પણ સમગ્ર વિસ્તારમાં મિસાઈલો છોડતું રહ્યું છે. હિઝબુલ્લાહ, હૂતી અને હમાસ જેવા આતંકવાદી સંગઠનોને પોષનાર દેશ શાંતિવાદી ન હોઈ શકે. બલૂચિસ્તાનના એક હિસ્સા પર તેનો કબજો છે અને ત્યાંના મુક્તિ આંદોલનને પાકિસ્તાનની જેમ જ તે દબાવતું આવ્યું છે. ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી તેનું પ્રથમ યુદ્ધ ઇરાક સાથે થયું હતું. તેના મતે ઇઝરાયેલને પૃથ્વી પર રહેવાનો અધિકાર નથી અને તે પાડોશી દેશોને લશ્કરી તાકાતથી ડરાવતું રહે છે; આવા ઈરાની શાસનનો સાથ આપવાનો કોઈ અર્થ નથી. ઈરાને સાચો રસ્તો પસંદ કરવો જોઈએ.
ભારતના તમામ આરબ દેશો સાથે સંબંધો છે. જો આપણે ઈરાનની સાથે ખુલ્લેઆમ ઊભા રહીએ, તો સાઉદી અરેબિયા, UAE, બહેરીન, ઓમાન અને કુવૈત જેવા દેશોમાં યોગ્ય સંદેશ નહીં જાય. સાચું તો એ જ હશે કે ઈરાન આતંકવાદી જૂથોને સમર્થન આપવાનું બંધ કરે, ઇઝરાયેલના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરે અને પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો વિચાર છોડી દે. ભારત ક્યારેય યુદ્ધની તરફેણમાં હોઈ શકે નહીં, પરંતુ જે ઘટનાઓ પર આપણું નિયંત્રણ નથી, તેમાં આપણે કંઈ કરી શકતા નથી.
