Justice Nagarathna Labour Law: ‘ઇન્ડસ્ટ્રી’ની વ્યાખ્યા મર્યાદિત કરવાથી મજૂરોને નુકસાન થશે, જસ્ટિસ નાગરત્નાની ચેતવણી
Justice Nagarathna Labour Law: સુપ્રીમ કોર્ટની નવ-ન્યાયાધીશોની બંધારણીય પીઠના એક મોટા નિર્ણયમાં જસ્ટિસ B.V. નાગરત્નાએ બહુમતીના નિર્ણય સાથે અસહમતિ વ્યક્ત કરતાં ચેતવણી આપી છે કે જો ‘ઇન્ડસ્ટ્રી’ની વ્યાખ્યાને અગાઉની સરખામણીમાં મર્યાદિત કરવામાં આવશે તો તેનું સૌથી મોટું નુકસાન મજૂરોને થશે અને ખાનગી કંપનીઓ તથા કોર્પોરેટની શક્તિ વધુ વધશે.
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ અસહમતિ નોંધમાં ચેતવણી આપી છે કે જો 1978ના એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયમાં ‘ઉદ્યોગ’ની વ્યાપક વ્યાખ્યાને આ રીતે બદલવામાં આવશે તો ખાનગી ક્ષેત્ર અને કોર્પોરેટ કંપનીઓને મજૂરો પર પોતાનું એકતરફી દબાણ વધારવાની સંપૂર્ણ છૂટ મળી જશે. પોતાના 147 પાનાના વિસ્તૃત અસહમતિ નિર્ણયમાં જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કહ્યું કે શ્રમ કાયદાઓનો હેતુ માત્ર ઉદ્યોગોને સુવિધા આપવાનો નથી, પરંતુ કર્મચારીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો પણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની નવ-ન્યાયાધીશોની પીઠ સમક્ષ સવાલ હતો કે 1978ના ઐતિહાસિક નિર્ણય ‘Bangalore Water Supply and Sewerage Board vs R. Rajappa’માં આપવામાં આવેલી ‘Industry’ની વ્યાપક વ્યાખ્યાનું ભવિષ્યમાં શું મહત્વ રહેશે. બહુમતીએ કહ્યું કે નવા Industrial Relations Code-2020ના અમલ બાદ 1978નો નિર્ણય ભવિષ્યની વ્યાખ્યાઓ માટે બંધનકર્તા માનવામાં આવશે નહીં. પરંતુ જસ્ટિસ નાગરત્ના આ નિષ્કર્ષ સાથે સહમત થયા નહીં.
‘મજૂરોની સુરક્ષા નબળી પડી જશે’
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કહ્યું કે 1978નો નિર્ણય લગભગ પચાસ વર્ષ સુધી શ્રમિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરતી મજબૂત ઢાલ સાબિત થયો. તેમણે લખ્યું કે જ્યારે દેશમાં આર્થિક ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ આવ્યું ત્યારે આ જ નિર્ણયે મજૂરોને કાનૂની સુરક્ષા આપી અને એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે સરકાર પણ શ્રમિક કલ્યાણની પોતાની જવાબદારીઓથી પાછળ ન હટે.
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ પોતાના અસહમતિ નોંધમાં કહ્યું કે જો આ નિર્ણયની ઉપયોગિતા સમાપ્ત માનવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં શ્રમિકોની સુરક્ષા નબળી પડી શકે છે.
‘કોર્પોરેટની સોદાબાજીની શક્તિ વધી જશે’
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કહ્યું કે ખાનગી ક્ષેત્ર અને મોટી કંપનીઓ પાસે પહેલેથી જ કર્મચારીઓની સરખામણીમાં વધુ આર્થિક અને વહીવટી શક્તિ હોય છે. તેમણે આશંકા વ્યક્ત કરી કે જો ‘Industry’ની વ્યાખ્યા મર્યાદિત કરવામાં આવશે તો કંપનીઓની આ ‘અસંતુલિત સોદાબાજીની શક્તિ’ વધુ મજબૂત થઈ જશે. તેમના અનુસાર તેનાથી કર્મચારીઓ માટે પોતાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અગાઉ કરતાં વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
‘1978નો નિર્ણય આજે પણ પ્રાસંગિક’
જસ્ટિસ નાગરત્નાનું કહેવું છે કે માત્ર નવો કાયદો બનવાથી જૂના મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક નિર્ણયો સંપૂર્ણપણે અપ્રાસંગિક બની જતા નથી. તેમણે કહ્યું કે જો નવા કાયદાની ભાષા અને હેતુ જૂના કાયદા જેવા જ છે તો જૂના નિર્ણયો આજે પણ માર્ગદર્શન આપનારા અને અનેક મામલાઓમાં બંધનકર્તા બની શકે છે. તેમણે આ સંદર્ભમાં 1880ના બ્રિટનના એક નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
બહુમતીનું માનવું હતું કે Industrial Relations Code-2020 હેઠળ ‘Industry’ની વ્યાખ્યા નવા સिरेથી કરવામાં આવશે અને 1978નો નિર્ણય ભવિષ્યના કેસોમાં આપમેળે લાગુ માનવામાં આવશે નહીં. જસ્ટિસ નાગરત્નાએ તેનો વિરોધ કરતાં કહ્યું કે જો બંને કાયદાઓનો હેતુ અને શબ્દાવલી સમાન છે તો જૂના નિર્ણયને સંપૂર્ણપણે નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. તેમણે લખ્યું કે 1978ના નિર્ણયની માન્યતા અંગે કોઈપણ ટિપ્પણી નવા કાયદાની વ્યાખ્યા પર સીધી અસર કરશે.
શ્રમ કાયદાઓના ભવિષ્યને લઈને ચિંતા
પોતાના નિર્ણયમાં જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કહ્યું કે આવનારા સમયમાં Industrial Relations Code, 2020 હેઠળ જ્યારે શ્રમ વિવાદો અદાલતોમાં આવશે ત્યારે એ નક્કી કરવું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ હશે કે કર્મચારીઓને અગાઉ જેવી કાનૂની સુરક્ષા મળતી રહે.
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ સંકેત આપ્યો કે જો શ્રમ કાયદાઓની વ્યાખ્યા માત્ર ઉદ્યોગોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવશે તો તેની અસર કરોડો કર્મચારીઓના અધિકારો પર પડી શકે છે.
આમ છતાં, નવ જજોની પીઠનો આ નિર્ણય માત્ર કાનૂની ચર્ચા પૂરતો સીમિત નથી. તેની અસર ભવિષ્યમાં શ્રમિકો, ખાનગી કંપનીઓ, સરકારી સંસ્થાઓ અને ઔદ્યોગિક વિવાદો સાથે જોડાયેલા કેસો પર પડી શકે છે. જોકે બંધારણીય પીઠનો બહુમતીનો નિર્ણય લાગુ રહેશે, પરંતુ જસ્ટિસ B.V. નાગરત્નાની અસહમતિ શ્રમ કાયદાઓ અને કર્મચારીઓના અધિકારો પર ભવિષ્યની ન્યાયિક ચર્ચામાં એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ માનવામાં આવી રહી છે.
‘મજૂરોની સુરક્ષા નબળી પડવાનો ખતરો’: કોંગ્રેસ
કોંગ્રેસે પણ સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય પર ચિંતા વ્યક્ત કરી. કોર્ટે કહ્યું છે કે 1978માં મજૂરોના પક્ષમાં આપવામાં આવેલી ‘ઉદ્યોગ’ શબ્દની વ્યાખ્યા નવા Industrial Relations Code 2020ના કેસોમાં લાગુ થશે નહીં. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે જો કાયદાને ‘ઉદ્યોગ’ની વ્યાપક વ્યાખ્યાથી દૂર કરવામાં આવશે અથવા તેને સંકુચિત કરવામાં આવશે તો મજૂરોની સુરક્ષા નબળી પડવાનો ખતરો છે.
The Modi Government’s Industrial Relations Code, 2020 significantly weakens essential safeguards for our workers.
Against this backdrop, a narrow 5:4 majority of the Supreme Court, in State of Uttar Pradesh v. Jai Bir Singh delivered on 20 August 2026, has “hypothesised” a…
— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) August 22, 2026
કોંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે આરોપ લગાવ્યો કે મોદી સરકારનો Industrial Relations Code, 2020 મજૂરોના જરૂરી સુરક્ષા ઉપાયોને ઘણાં નબળા કરે છે. જયરામ રમેશે આ વાત X પર કહી. તેમણે કહ્યું કે ‘ઉદ્યોગ’ શબ્દની વ્યાખ્યા કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, તે આ વાત પરથી જ જાણી શકાય છે કે કાયદાકીય રીતે કોને મજૂર માનવામાં આવશે અને કોને શ્રમ કાયદાઓનું રક્ષણ મળશે.
