Justice Yashwant Varma Case: અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના પૂર્વ જજ, જસ્ટિસ યશવંત વર્મા વિરુદ્ધના આરોપોની તપાસ કરનાર સમિતિનો અહેવાલ બુધવારે (12 ઑગસ્ટ) લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો. સમિતિના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ વર્ષે એપ્રિલમાં રાજીનામું આપી ચૂકેલા જસ્ટિસ વર્મા તેમના રહેણાંક પરિસરમાં મળેલી રોકડ અંગે કોઈ સંતોષકારક જવાબ આપી શક્યા નથી.
માહિતી મુજબ, દિલ્હી હાઇકોર્ટના તત્કાલીન જજ જસ્ટિસ યશવંત વર્માના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન 30, તુગલક ક્રેસન્ટ ખાતે 14 માર્ચ 2025ના રોજ આગથી નુકસાન પામેલા રૂમમાંથી કથિત રીતે મોટી માત્રામાં રોકડ મળી આવી હતી.
અહેવાલ મુજબ, જસ્ટિસ વર્માએ તપાસ પ્રક્રિયામાં અપેક્ષિત રીતે ભાગ લીધો નહોતો, જેના કારણે સમિતિએ તેમની વિરુદ્ધ પ્રતિકૂળ તારણ નોંધ્યું છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે, ‘જજે ઓછામાં ઓછું સાક્ષી તરીકે હાજર રહી આરોપોનો ઇનકાર તો કરવો જ જોઈએ હતો, પરંતુ તેમણે એવું કર્યું નહીં અને તપાસમાં આગળ ભાગ લેવાનું બંધ કરી દીધું.’
સમિતિએ જણાવ્યું છે કે જસ્ટિસ વર્માએ આ પરિસ્થિતિમાં અપેક્ષિત સ્પષ્ટતા, પારદર્શિતા અને સંસ્થાકીય જવાબદારી દર્શાવી નહોતી. સ્વતંત્ર સાક્ષીઓના નિવેદનો સામે તપાસ દરમિયાન તેમનું વલણ ટાળટૂળભર્યું અને અસંતોષજનક રહ્યું.
જાણવા જેવી બાબત છે કે જસ્ટિસ વર્માના નિવાસસ્થાનમાંથી મોટી માત્રામાં રોકડ મળ્યા બાદ તેમની વિરુદ્ધ તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેમના કેસની તપાસ કરનાર સમિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અરવિંદ કુમાર, બોમ્બે હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખર અને કર્ણાટક હાઇકોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ BV આચાર્ય સામેલ હતા.
જસ્ટિસ વર્માના કેસની કાર્યવાહી જજેસ ઇન્ક્વાયરી એક્ટ, 1968 હેઠળ કરવામાં આવી.
સમિતિના તારણો
સમિતિના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જજના નિવાસસ્થાનના સ્ટોરરૂમમાં મળેલી રોકડની ચોક્કસ માત્રા નક્કી કરવી શક્ય નથી, કારણ કે નોટો જપ્ત કરવામાં આવી નહોતી, તેમની કોઈ યાદી તૈયાર કરવામાં આવી નહોતી અને પંચનામું પણ બનાવવામાં આવ્યું નહોતું.
જોકે, સમિતિએ જણાવ્યું કે પુરાવા માત્ર કેટલીક છૂટીછવાઈ નોટો અથવા અલગ પડેલા ટુકડાઓના નથી. તેના બદલે સ્ટોરરૂમમાં 500 રૂપિયાની નોટોના બંડલો, ઢગલા અને ગડ્ડીઓ બળેલી, અડધી બળેલી, ભીની અને વેરવિખેર હાલતમાં જોવા મળી હતી.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સમિતિ પહેલેથી જ સેમ્પલ નોટોને સુરક્ષિત રાખવામાં થયેલી નિષ્ફળતા નોંધાવી ચૂકી છે. પોલીસ અને ફાયર વિભાગે પણ રોકડ જપ્ત કરી નહોતી અથવા તેની નોંધ લીધી નહોતી, કારણ કે તેમના કર્મચારીઓને એવી આશંકા અને માન્યતા હતી કે સત્તાવાર ફરિયાદ કરવામાં આવશે, કારણ કે ઘટનાસ્થળ કાર્યરત જજનું સરકારી નિવાસસ્થાન હતું.
બીજી તરફ, જસ્ટિસ વર્માએ બચાવમાં જણાવ્યું હતું કે જે સ્ટોરરૂમમાં નોટો મળી હતી ત્યાં માત્ર તેમનું જ આવનજાવન નહોતું. સમિતિએ આ દલીલની તપાસ તેમના અગાઉના નિવેદનના સંદર્ભમાં કરી, જેમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્ટોરરૂમમાં તાળાબંધ કેબિનેટ હતી. સમિતિએ જણાવ્યું કે વ્યક્તિગત સામાન રાખતી કોઈપણ કેબિનેટને નિવાસસ્થાનના રહેવાસીની જાણકારી અને નિયંત્રણથી સંપૂર્ણપણે બહાર માનવી શક્ય નથી.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જસ્ટિસ વર્મા રોકડના કાયદેસર સ્ત્રોત અથવા તેના માલિક વિશે કોઈ માહિતી કે સ્પષ્ટતા આપી શક્યા નહોતા. 22 માર્ચ 2025ના રોજ આપેલા પોતાના જવાબમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમના નિવાસસ્થાનના આઉટહાઉસના સ્ટોરરૂમમાં કોઈ રોકડ રાખવામાં આવી હોવાની તેમને જાણ નહોતી.
તેમણે એ પણ જણાવ્યું હતું કે તેમના પરિવારના અન્ય સભ્યોને પણ આ રોકડ વિશે કોઈ જાણકારી નહોતી. તેથી, તેમના અનુસાર, રોકડના સ્ત્રોત અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા આપવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નહોતો.
જજે આ સૂચનને પણ નકારી કાઢ્યું હતું કે સ્ટોરરૂમમાંથી નોટો હટાવવામાં આવી હતી. જોકે, સમિતિએ જણાવ્યું કે તેમણે સાક્ષી તરીકે શપથપૂર્વક આ વાત કહી નહોતી અને ન તો જિરહનો સામનો કર્યો હતો. પરિણામે સમિતિએ તેમની વિરુદ્ધ પ્રતિકૂળ તારણ નોંધ્યું.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જસ્ટિસ વર્મા આરોપોના પુરાવાની કાર્યવાહી પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી તપાસમાં જોડાયેલા રહ્યા હતા અને પોતાના પક્ષમાં પુરાવા રજૂ કરવા માટે સમય પણ માંગ્યો હતો, પરંતુ ત્યારબાદ અચાનક કાર્યવાહીમાંથી હટી જવાનો નિર્ણય કર્યો અને સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ હવે આગળ તેમાં ભાગ લેશે નહીં. આ રીતે તેમણે સમિતિની કાર્યવાહી સાથે સહકાર આપ્યો નહોતો.
સમિતિએ જણાવ્યું કે જજ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માટે કોઈ સંતોષકારક સ્પષ્ટતા આપી શક્યા નહોતા અને નોટો ષડયંત્ર હેઠળ રાખવામાં આવી હોવાની અથવા કોઈ દ્વારા ત્યાં પહોંચાડવામાં આવી હોવાની તેમની દલીલ પણ સાબિત થઈ શકી નહોતી.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે, ‘કોઈ વ્યક્તિની ઓળખ થઈ નથી. કોઈના પ્રવેશની તક સ્થાપિત થઈ નથી. એટલી મોટી માત્રામાં રોકડ કોઈની નજરમાં આવ્યા વગર પરિસરમાં કેવી રીતે લાવવામાં આવી શકે તે દર્શાવતું કોઈ પુરાવું રજૂ કરવામાં આવ્યું નથી. રોકડના કોઈ વિશ્વસનીય વૈકલ્પિક સ્ત્રોત અથવા માલિકનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી. આ દલીલ માત્ર સંભાવના સુધી મર્યાદિત છે.’
હાલની તપાસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ પહેલાં, મે 2025માં દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં જસ્ટિસ વર્મા વિરુદ્ધના આરોપોની તપાસ માટે ત્રણ સભ્યોની ઇન-હાઉસ તપાસ સમિતિ રચવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ આરોપોને વિશ્વસનીય ગણાવ્યા હતા.
ત્યારબાદ અહેવાલ ભારતના તત્કાલીન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સંજીવ ખન્નાને મોકલવામાં આવ્યો હતો, જેમણે જસ્ટિસ વર્માને રાજીનામું આપવા અથવા સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લેવાની સલાહ આપી હતી.
જસ્ટિસ વર્માએ રાજીનામું આપવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો અને એપ્રિલ 2026માં રાજીનામું આપ્યું. તે પહેલાં 2025માં તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ ઇન-હાઉસ સમિતિના અહેવાલ અને તેને CJI ને મોકલવાના નિર્ણયને પડકાર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ઑગસ્ટ 2025માં તેમની અરજી ફગાવી દીધી હતી.
અભૂતપૂર્વ પગલું ભરતા તત્કાલીન CJI સંજીવ ખન્નાએ આ મામલે દિલ્હી હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ DK ઉપાધ્યાયના અહેવાલને જાહેર કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તેની સાથે તે રૂમનો વિડિયો પણ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં નોટો જોવા મળી રહી હતી અને જે આગમાં નુકસાન પામ્યો હતો.
ત્યારબાદ હાઇકોર્ટના કોઈ ન્યાયાધીશને હટાવવાની સંવિધાનિક પ્રક્રિયાનો મુદ્દો સામે આવ્યો. જુલાઈ 2025માં લોકસભાના 100થી વધુ સભ્યોએ જસ્ટિસ વર્માને પદ પરથી હટાવવા માટે રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવાના હેતુથી નોટિસ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
ત્રણ સભ્યોની સમિતિનો અહેવાલ સામાન્ય રીતે તેમની વિરુદ્ધ આગળની કાર્યવાહીનો આધાર બનતો. જોકે, પૂર્વ જસ્ટિસ વર્માના મામલે હવે આગળનું પગલું સ્પષ્ટ નથી, કારણ કે તેઓ પહેલેથી જ રાજીનામું આપી ચૂક્યા છે. તકનીકી રીતે તેમનું રાજીનામું ન્યાયાધીશ વિરુદ્ધ ચાલી રહેલી તમામ કાર્યવાહીનો અંત લાવે છે.
