હિસ્ટ્રી ડેસ્ક
Mahatma Gandhi Controversies: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી – દુનિયા ‘મહાત્મા’ કહે છે, પણ ભારતમાં એમના કેટલાક નિર્ણય આજે પણ ‘વિવાદ’ નો વિષય છે. 2 ઓક્ટોબરે ગાંધી જયંતી પર પૂજા થાય છે, પણ સોશિયલ મીડિયા પર #NathuramGodse ટ્રેન્ડ પણ થાય છે. ગાંધીજીની 3 સૌથી મોટી કોન્ટ્રોવર્સી જે 2026 માં પણ એટલી જ ગરમ છે.
1. ભાગલા માટે ગાંધીજી જવાબદાર? 1947 નો ઘા
*આરોપ શું છે:*
RSS-હિંદુ મહાસભા ધડાનો આરોપ – ‘ગાંધીજીએ મુસ્લિમ તુષ્ટિકરણ કર્યું. જિન્નાની પાકિસ્તાનની માંગ સામે ન ઝુક્યા હોત તો દેશના ટુકડા ન થાત’. નથુરામ ગોડસેએ કોર્ટમાં આ જ દલીલ કરી હતી – ‘ગાંધીજીના કારણે લાખો હિંદુ-શીખ મર્યા’.
*ગાંધીજીનો પક્ષ શું હતો:*
1. *ભાગલા વિરુદ્ધ હતા*: ગાંધીજી છેલ્લી ઘડી સુધી ભાગલાના વિરોધી. 1947 માં કહ્યું – ‘મારા મૃતદેહ પરથી પાકિસ્તાન બનશે’.
2. *કોમી હિંસા રોકવા પ્રયાસ*: નોઆખલી, કલકત્તા, દિલ્હીમાં રમખાણો રોકવા ઉપવાસ કર્યા. મુસ્લિમોને બચાવવા હિંદુઓને અપીલ કરી.
3. *55 કરોડનો મુદ્દો*: પાકિસ્તાનના હિસ્સાના 55 કરોડ રૂપિયા રોકવા સરકાર તૈયાર હતી. ગાંધીજીએ ઉપવાસ કરીને પૈસા અપાવ્યા. ગોડસે એને ‘દેશદ્રોહ’ ગણાવ્યો.
*ઇતિહાસકારો શું કહે છે:*
બિપિન ચંદ્ર, રામચંદ્ર ગુહા જેવા ઇતિહાસકાર માને છે કે ભાગલા માટે ગાંધીજી નહીં, ‘માઉન્ટબેટનની ઉતાવળ + નહેરુ-પટેલની સત્તાની લાલચ + જિન્નાની જિદ’ જવાબદાર. ગાંધીજી પાસે 1947 માં કોઈ સત્તાવાર પદ નહોતું. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ ભાગલા મંજૂર કર્યા, ગાંધીજીએ નહીં.
*કિકર*: ભાગલાની ટ્રેજેડી એટલી મોટી કે લોકો ‘બલિનો બકરો’ શોધે છે. ગાંધીજી સોફ્ટ ટાર્ગેટ છે કારણ કે એમણે ‘સામે બંદૂક ન તાકી’.
2. ‘બ્રહ્મચર્યના પ્રયોગ’ – અંગત જીવન પર સૌથી મોટો ડાઘ?
*વિવાદ શું છે:*
ગાંધીજી 38 વર્ષની ઉંમરે બ્રહ્મચર્ય લીધું. 1940 પછી ‘બ્રહ્મચર્યની કસોટી’ માટે યુવાન સ્ત્રીઓ સાથે નગ્ન સૂતા. પૌત્રી મનુ ગાંધી, આભા ગાંધી સાથેના આ ‘પ્રયોગ’ની ડાયરીમાં નોંધ છે.
*ટીકાકારોનો સવાલ*:
1. સંમતિ હતી? મનુ 19 વર્ષની હતી, ગાંધી 77 ના. ‘પાવર ઇમ્બેલેન્સ’ હતો.
2. જાહેર જીવનના નેતા, અંગત જીવન આટલું વિચિત્ર કેમ?
3. ‘સ્ત્રીને વસ્તુ’ ગણીને પોતાના પ્રયોગ માટે ઉપયોગ કર્યો.
*ગાંધીજીનો બચાવ શું હતો:*
1. *ખુદ લખ્યું*: કશું છુપાવ્યું નહીં. ‘સત્યના પ્રયોગો’ માં બધું લખ્યું. ‘મારું મન કાબૂમાં છે કે નહીં એ ચેક કરવા પ્રયોગ’.
2. *સંમતિ હતી*: મનુ અને આભાએ ક્યારેય ફરિયાદ ન કરી. મનુની ડાયરીમાં ‘બાપુની સેવા’ તરીકે નોંધ છે.
3. *રાજકારણ નહીં અધ્યાત્મ*: આ પ્રયોગનો આઝાદીની લડત સાથે સંબંધ નથી. અંગત મોક્ષનો રસ્તો.
*આજના દૃષ્ટિકોણથી*:
2026 ના #MeToo યુગમાં આ ‘અસ્વીકાર્ય’ લાગે. પણ 1940 ના ધોરણે જોવું કે આજના? અમેરિકન ઇતિહાસકાર જોસેફ લેલીવેલ્ડ કહે છે – ‘ગાંધી સંત હતા, સામાન્ય માણસ નહીં. સંતોના રસ્તા અટપટા હોય’.
*કિકર*: ગાંધીજીને ‘મહાત્મા’ માનો તો એમની દરેક વાત ‘મહાન’ ન હોય. એ માણસ હતા, ભૂલો થાય. સવાલ એ છે – અંગત ખામી થી જાહેર સિદ્ધિ નાની થઈ જાય?
3. સુભાષ બાબુ vs ગાંધી: કોંગ્રેસમાંથી કેમ કઢાયા?
*વિવાદ શું છે:*
1939 માં સુભાષચંદ્ર બોઝ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષની ચૂંટણી જીત્યા. ગાંધીજીના ઉમેદવાર પટ્ટાભિ સીતારમૈયા હાર્યા. ગાંધીજીએ કહ્યું – ‘પટ્ટાભિની હાર એ મારી હાર છે’. પછી બોઝે રાજીનામું આપવું પડ્યું. આરોપ – ‘ગાંધીજીએ લોકશાહીનું ગળું દબાવ્યું’.
*ગાંધી કેમ્પનો તર્ક:*
1. *વિચારધારાનો ફરક*: બોઝ ‘હિંસા થી આઝાદી’ માં માનતા, ગાંધી ‘અહિંસા’ માં. બે રસ્તા સાથે ન ચાલે.
2. *બીજું વિશ્વયુદ્ધ*: 1939 માં યુદ્ધ શરૂ. ગાંધીજીને લાગ્યું બોઝ બ્રિટન સામે જાપાન-જર્મની નો સાથ લેશે. એ ‘ફાસીવાદ’ ને સમર્થન કહેવાય.
3. *કાર્યકર્તા નારાજ*: 12 માંથી 8 CWC સભ્યએ રાજીનામું આપ્યું. બોઝ એકલા પડી ગયા.
*બોઝ કેમ્પનો તર્ક*:
1. *લોકશાહીની હત્યા*: ચૂંટણી જીત્યા પછી પણ રાજીનામું દેવું પડે એ કેવી લોકશાહી?
2. *અંગત ઈગો*: ગાંધીજી પોતાથી મોટો નેતા સહન ન કરી શક્યા.
3. *ઇતિહાસે સાબિત કર્યું*: આઝાદ હિંદ ફૌજે અંગ્રેજોને હલાવ્યા. અહિંસાથી જ આઝાદી મળી એ માનવું ભૂલ.
*પરિણામ*:
બોઝ કોંગ્રેસ છોડી ‘ફોરવર્ડ બ્લોક’ બનાવ્યો. દેશ છોડી જાપાન-જર્મની ગયા. આઝાદ હિંદ ફૌજ બનાવી. 1945 માં ગાયબ થયા.
*કિકર*: ગાંધી-બોઝ બંને દેશભક્ત, રસ્તા અલગ. આજે ભાજપ બોઝને ‘સાચા હીરો’ ગણાવે, કોંગ્રેસ ગાંધીને. સત્ય એ છે કે આઝાદી બંને રસ્તાથી મળી – અહિંસાના દબાણ થી અને સુભાષની ફૌજના ડર થી. અંગ્રેજો ફાઇલમાં લખી ગયા – ‘ભારતીય સેનામાં બળવો થશે એ ડરથી ભારત છોડ્યું’.
અંતે: ગાંધીને કેવી રીતે જોવા?
1. *દેવ ન બનાવો, દાનવ ન બનાવો*: ગાંધી માણસ હતા. 1930 માં મીઠાનો સત્યાગ્રહ કરનાર, 1940 માં વિચિત્ર પ્રયોગ કરનાર – બંને એક જ.
2. *સંદર્ભ જોવો*: 2026 ના ચશ્માથી 1926 ને ન મપાય. પણ ખોટાને ખોટું કહેવાની હિંમત રાખવી.
3. *વારસો શું*: આજે દુનિયા ‘માર્ટિન લ્યુથર કિંગ થી નેલ્સન મંડેલા’ ગાંધીથી પ્રેરિત. યુનોએ 2 ઓક્ટોબર ‘અહિંસા દિવસ’ જાહેર કર્યો. વિવાદ હોવા છતાં બ્રાન્ડ ‘ગાંધી’ ગ્લોબલ છે.
આ પણ વાંચો: One Nation One Election India: વન નેશન વન ઇલેક્શન 2026: લોકશાહી માટે ક્રાંતિ કે સંઘવાદ પર ખતરો? – Newz Cafe
