Climate Crisis India: વર્ષ 2026ના પ્રથમ નવ મહિનામાં 3,000થી વધુ લોકોનાં મોત થયાં, લગભગ 1,28,334 મકાનો નષ્ટ થયાં અને 42.5 લાખ હેક્ટર પાક બરબાદ થયો. આ વર્ષે અત્યાર સુધી ભારતમાં 47,244 પશુઓનાં પણ મોત થયાં છે. આ તમામ નુકસાન આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ (Extreme Weather Events)ને કારણે થયાં છે.
આ વર્ષના પ્રથમ નવ મહિનામાં દેશે 92 ટકા દિવસોમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓનો સામનો કર્યો. ગરમીનું મોજું, ઠંડીનું મોજું, ભૂસ્ખલન, પૂર અને ભારે વરસાદ જેવી ઘટનાઓએ 3,220 લોકોના જીવ લીધા. આ ઘટનાઓએ દેશભરના લોકોની આજીવિકા બરબાદ કરી અને ભારતના વધતા જતા આબોહવા સંકટની માનવીય કિંમત ઉજાગર કરી.
નવી દિલ્હી સ્થિત જનહિત સંશોધન સંસ્થા સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ (CSE) અને ડાઉન ટુ અર્થ (DTE) દ્વારા 4 નવેમ્બરે જાહેર કરવામાં આવેલા નવા અહેવાલમાં આ માહિતી આપવામાં આવી છે.
‘ક્લાઇમેટ ઇન્ડિયા 2026: એન એસેસમેન્ટ ઓફ એક્સ્ટ્રીમ વેધર ઇવેન્ટ્સ’ શીર્ષક ધરાવતા આ અહેવાલમાં 2022થી 2026 વચ્ચેના વલણોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. અહેવાલ અનુસાર, આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓથી પ્રભાવિત દિવસોનું પ્રમાણ 2022 અને 2023માં 86થી 88 ટકા હતું, જે 2024માં વધીને 93 ટકા થયું અને 2025માં 99 ટકાના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યું.
આ તાજેતરના આંકડા ભારતના વધતા જતા આબોહવા સંકટની માનવીય કિંમત દર્શાવે છે. આ વર્ષે જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે દેશમાં 273માંથી 251 દિવસો દરમિયાન આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. તેનો અર્થ એ છે કે લગભગ 92 ટકા દિવસોમાં ભારતનો ઓછામાં ઓછો એક વિસ્તાર આ ઘટનાઓથી પ્રભાવિત રહ્યો.
પાંચ વર્ષમાં 16 હજારથી વધુ લોકોનાં મોત
CSEના અહેવાલ અનુસાર, જાન્યુઆરી 2022થી સપ્ટેમ્બર 2026 વચ્ચે ભારતમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે 16 હજારથી વધુ લોકોનાં મોત થયાં. આમાંથી લગભગ 65 ટકા મોત છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં થયાં.
અહેવાલ જણાવે છે કે દેશમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ લગભગ રોજિંદી સ્થિતિ બની ગઈ છે. 2022થી 2026 વચ્ચે દર વર્ષે જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બરના સમયગાળામાં 86થી 99 ટકા દિવસો દરમિયાન ભારતમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.
આ મૂલ્યાંકન સમયગાળા દરમિયાન દર વર્ષે આ ઘટનાઓને કારણે મૃત્યુ પામનારા લોકોની સંખ્યા 2,700થી વધુ રહી હતી. વર્ષ 2022માં 2,755 લોકોનાં મોત થયાં હતાં, જે 2023માં વધીને 2,923 અને 2024માં 3,238 થયાં હતાં. વર્ષ 2025માં આ આંકડો વધીને 4,064 પર પહોંચ્યો હતો, જે પાંચ વર્ષમાં સૌથી વધુ હતો. વર્ષ 2026માં પણ જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે 3,320 લોકોનાં મોત થઈ ચૂક્યાં છે.
DTEના અહેવાલ અનુસાર, આ આપત્તિઓમાં વીજળી પડવી અને વાવાઝોડાં, ભારે વરસાદ, પૂર, ભૂસ્ખલન, ગરમીનું મોજું, ઠંડીનું મોજું, ચક્રવાત, કરા પડવા, ધૂળની ડમરીઓ અને તેજ ઝાપટાંવાળા પવનોનો સમાવેશ થાય છે.
તેજ ઝાપટાંવાળા પવનો અચાનક અને થોડા સમય માટે ફૂંકાતા અત્યંત ઝડપી પવનો હોય છે, જેની સાથે ઘણીવાર ભારે વરસાદ અથવા ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું આવે છે.
આ મૂલ્યાંકન માટે ભારત હવામાન વિભાગ (IMD), કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ અને મીડિયા અહેવાલોના આંકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
ભારતના ખેડૂતો આબોહવા પરિવર્તનની કિંમત ચૂકવી રહ્યા છે
આ નુકસાનનો વ્યાપ માત્ર માનવજીવનના નુકસાન સુધી મર્યાદિત નથી. પાંચ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે ઓછામાં ઓછા 2.06 કરોડ હેક્ટર પાક વિસ્તાર પ્રભાવિત થયો. તેમાંથી 82 ટકાથી વધુ નુકસાન 2024થી 2026 વચ્ચે થયું.
કૃષિ ક્ષેત્રને થતું નુકસાન ઝડપથી વધ્યું છે. પ્રભાવિત પાક વિસ્તાર 2022માં 18.4 લાખ હેક્ટર હતો, જે 2024માં વધીને 32 લાખ હેક્ટર થયો. 2025માં તેમાં મોટો વધારો થયો અને તે 94.7 લાખ હેક્ટર સુધી પહોંચ્યો. વર્ષ 2026માં પણ 42.5 લાખ હેક્ટર પાક વિસ્તાર પ્રભાવિત થયો. આ રીતે ખેતીને થયેલા નુકસાનની દૃષ્ટિએ આ મૂલ્યાંકન સમયગાળાનું આ બીજું સૌથી ખરાબ વર્ષ રહ્યું.
અહેવાલ બદલાતી હવામાનની પેટર્ન તરફ પણ સંકેત આપે છે. શિયાળો હવે વધુ ગરમ થઈ રહ્યો છે અને ગરમીનું મોજું વહેલું શરૂ થઈ જાય છે. ફેબ્રુઆરી 2026 છેલ્લાં 125 વર્ષમાં ચોથો સૌથી ગરમ ફેબ્રુઆરી રહ્યો. પાંચ વર્ષના મૂલ્યાંકન સમયગાળામાં પહેલીવાર આ મહિનામાં ઠંડીનું મોજું અથવા ઠંડા દિવસોની કોઈ ઘટના નોંધાઈ નહોતી.
હિમાચલ પ્રદેશમાં માર્ચની શરૂઆતમાં જ ભીષણ ગરમીનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. મૂલ્યાંકન સમયગાળામાં આટલી વહેલી ગરમીનું મોજું આવવાની આ પહેલી નોંધાયેલી ઘટના હતી.
તેની અસર દેશના મોટા ભાગમાં જોવા મળી હતી. પાંચ વર્ષ દરમિયાન મધ્ય પ્રદેશમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓવાળા દિવસોની સંખ્યા સૌથી વધુ 748 રહી હતી. ત્યારબાદ હિમાચલ પ્રદેશમાં 740, ઉત્તર પ્રદેશમાં 653, મહારાષ્ટ્રમાં 648 અને આસામમાં 526 દિવસ આવી ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.
આ વર્ષે ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 811 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્રમાં 286 અને બિહારમાં 245 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.
મહારાષ્ટ્રમાં પાક વિસ્તારને સૌથી વધુ નુકસાન થયું હતું. રાજ્યમાં 28.3 લાખ હેક્ટર ખેતીની જમીન પ્રભાવિત થઈ હતી. વારંવાર પડતા દુષ્કાળ, ખેતીમાં વધતું નુકસાન અને ખેડૂતોની આત્મહત્યાઓએ રાજ્યના કૃષિ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવ્યું છે.
આ સંકટનું ભયાનક માનવીય ચિત્ર સામે આવ્યું છે. ધ વાયરના આ અહેવાલ અનુસાર, મહારાષ્ટ્રમાં છેલ્લાં છ દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 10 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી છે.
ભારતે આત્યંતિક આબોહવાના સમયગાળા માટે તૈયાર થવાની જરૂર
CSEનાં મહાનિર્દેશક સુનિતા નારાયણે સતત વધી રહેલા નુકસાનને આબોહવા પરિવર્તનનો માનવીય ચહેરો ગણાવ્યો છે. તેમણે ચેતવણી આપી છે કે દેશનો લગભગ દરેક વિસ્તાર આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે.
એક નિવેદનમાં નારાયણે આ સંકટ પાછળ રહેલા વ્યાપક આબોહવા અન્યાય તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે સમૃદ્ધ દેશોએ ઐતિહાસિક રીતે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનમાં અસમાન રીતે વધુ યોગદાન આપ્યું છે, પરંતુ તેઓ ન તો પ્રદૂષણમાં પૂરતા ઝડપી ઘટાડા કરી શક્યા છે અને ન તો આબોહવા સંકટ પ્રત્યે સંવેદનશીલ વિકાસશીલ દેશોને પૂરતું આબોહવા ભંડોળ પૂરું પાડી શક્યા છે.
