NTF Report Student Dropout: IIT-Bombayમાં 20 વર્ષીય દલિત વિદ્યાર્થીની કથિત આત્મહત્યા બાદ વિદ્યાર્થીઓનું વિરોધ પ્રદર્શન ચાલુ છે. આ દરમિયાન ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ‘વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યા નિવારણ’ને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા માર્ચ 2025માં રચવામાં આવેલી નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ (NTF)ના વચગાળાના રિપોર્ટમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં હાશિયાના સમુદાયોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓ સાથે થતા વ્યવહારને લઈને ગંભીર ચિંતાઓ સામે આવી છે.
એક રિપોર્ટ અનુસાર, 211 પાનાના પોતાના વચગાળાના રિપોર્ટમાં NTFએ સંસદીય સવાલોના જવાબોમાંથી મેળવેલા આંકડાઓનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું છે કે 2018થી 2023 વચ્ચે અગ્રણી ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાંથી પછાત સમુદાયોના 13,600થી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો.
NTFના વચગાળાના રિપોર્ટ અનુસાર, 2018થી 2023 વચ્ચે કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં અન્ય પછાત વર્ગ (OBC)ના 4,596, અનુસૂચિત જાતિ (SC)ના 2,424 અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના 2,622 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન IITમાં OBCના 2,066, SCના 1,068 અને STના 408 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો. જ્યારે IIMમાં OBCના 163, SCના 188 અને STના 91 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો.
સુપ્રીમ કોર્ટે NTFની રચના 2023માં IIT-Delhiમાં બે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા સાથે જોડાયેલા કેસની સુનાવણી દરમિયાન કરી હતી. આ કેસમાં પોલીસે કથિત રીતે FIR નોંધવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં 56 ટકા ફેકલ્ટી સામાજિક રીતે વિશેષાધિકાર ધરાવતા સમુદાયોમાંથી આવે છે. આ અસમાનતા પ્રતિષ્ઠિત અથવા વિશિષ્ટ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, NTFએ જણાવ્યું છે કે IIT અને NIT જેવી નેશનલ ઇમ્પોર્ટન્સની સંસ્થાઓ (Institutes of National Importance – INIs)માં માત્ર 7.57 ટકા ફેકલ્ટી SC અને 1.91 ટકા ST સમુદાયમાંથી આવે છે, જ્યારે 67.71 ટકા ફેકલ્ટી ‘વિશેષાધિકાર ધરાવતા સમુદાયો’ની પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે.
NTFએ એ પણ જણાવ્યું કે આવા રિપોર્ટ્સ સામે આવ્યા છે, જેના અનુસાર સંસ્થાઓમાં પ્રચલિત ‘કેમ્પસ કલ્ચર’ ઘણી વખત વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કહેવાતા ‘વાઇબ ચેક’ (vibe check)માં ખરા ઉતરવાની અપેક્ષા રાખે છે. રિપોર્ટ અનુસાર, પછાત વર્ગોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વખત આ અનૌપચારિક માપદંડ પર ખરા ઉતરી શકતા નથી, જેના કારણે તેમને બહિષ્કાર અને અલગતાનો સામનો કરવો પડે છે.
આ પહેલાં 20 વર્ષીય દલિત વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુને લઈને ભારે વિરોધ અને ટીકા બાદ IIT-Bombayએ સોમવારે 21 સપ્ટેમ્બરે પોતાના અગાઉના નિવેદનો માટે માફી માંગી હતી. સંસ્થાએ અગાઉ દાવો કર્યો હતો કે સાહિલને મધ્યસત્ર પરીક્ષા દરમિયાન મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરતા પકડવામાં આવ્યો હતો અને તેની સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી નહોતી.
સંસ્થાના વિદ્યાર્થીઓ અને સાહિલના માતા-પિતાએ IIT-Bombay પર જાતિ આધારિત ભેદભાવ કરવાનો અને સાહિલને અપમાનિત કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે આ પરિસ્થિતિઓનો તેના મૃત્યુ સાથે સંબંધ હતો.
