Pandora Box and Habeas Corpus: ઈલાહાબાદ હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં પંડોરા બોક્સનો ઉલ્લેખ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયો પર ટિપ્પણી કરી છે. કોર્ટે કહ્યું કે ધરપકડ અને કસ્ટડી સાથે જોડાયેલા કેટલાક નિર્ણયોએ પંડોરા બોક્સ ખોલી દીધું છે. આરોપીઓ હવે કેસના કોઈપણ તબક્કે, ચાર્જશીટ પર સંજ્ઞાન લેવામાં આવ્યા પછી, ચાર્જ ફ્રેમ થયા પછી અને સાક્ષીઓના નિવેદનો નોંધાયા પછી પણ પોતાની ધરપકડને પડકારવા માટે હેબિયસ કોર્પસ (બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ) અરજી દાખલ કરી રહ્યા છે.
જસ્ટિસ સિદ્ધાર્થ અને જસ્ટિસ વિનય કુમાર દ્વિવેદીની બેન્ચે નીરજ કુમાર અને અન્ય દ્વારા દાખલ કરાયેલ હેબિયસ કોર્પસ અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન આ ટિપ્પણી કરી હતી. કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના વિહાન કુમાર કેસનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે આ કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે જે કાનૂની અભિપ્રાય આપ્યો હતો તે ‘નોન-બાઈન્ડિંગ’ એટલે કે બિન-બંધનકર્તા છે. આવી સ્થિતિમાં તેને આ કેસમાં માનવું જરૂરી નથી, કારણ કે તે સુપ્રીમ કોર્ટના ઘણા જૂના નિર્ણયો સાથે મેળ ખાતું નથી.
પંડોરા બોક્સ શું છે?
પંડોરા બોક્સ એક પ્રાચીન ગ્રીક પૌરાણિક કથામાંથી આવેલો રૂઢિપ્રયોગ છે. ગ્રીક માન્યતા અનુસાર, દેવતાઓના રાજા ઝિયસે માનવજાતને સજા આપવા માટે પંડોરા નામની સ્ત્રીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેને એક બંધ બોક્સ આપવામાં આવ્યું હતું અને કહેવામાં આવ્યું હતું કે તેને ક્યારેય ખોલશો નહીં. પંડોરાએ તે બોક્સ ખોલી નાખ્યું. આમાંથી તમામ દુર્ગુણો બહાર આવ્યા. જેમાં બીમારી, દુઃખ, લોભ, ઈર્ષ્યા, જૂઠનો સમાવેશ થાય છે. ગભરાઈને પંડોરાએ બોક્સ બંધ કરી દીધું, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં મોડું થઈ ગયું હતું અને તેમાં માત્ર એક જ વસ્તુ બાકી રહી ગઈ હતી – આશા.
હવે પંડોરા બોક્સનો ઉપયોગ રૂઢિપ્રયોગ તરીકે થાય છે, જેમાં કંઈક એવું થઈ રહ્યું છે, જે એવી સમસ્યાઓને જન્મ આપે છે જે ખૂબ જ જટિલ હોય, અથવા એવી હોય, જેને ઉકેલવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય. તેનો ઉપયોગ નીતિ નિર્માણ, કાયદો, રાજકારણ અને સામાજિક વિમર્શમાં થાય છે. કોર્ટ દ્વારા કહેવામાં આવેલા આ શબ્દનો અર્થ ન્યાયિક પ્રક્રિયા અવ્યવસ્થિત થવા સાથે છે.
ઈલાહાબાદ હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?
જસ્ટિસ સિદ્ધાર્થ અને જસ્ટિસ વિનય કુમાર દ્વિવેદીની બેન્ચે નીરજ અને અન્ય વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશના કેસમાં આ ટિપ્પણી કરી હતી. કેસમાં વ્યક્તિ પર તેની પત્ની અને એક વર્ષની પુત્રીની હત્યા અને દહેજ ઉત્પીડનનો આરોપ છે. ધરપકડના બે વર્ષ પછી, જ્યારે નીચલી અદાલતે જામીન અરજી ફગાવી દીધી, ત્યારે તેણે હાઈકોર્ટમાં હેબિયસ કોર્પસ અરજી દાખલ કરીને તેની કસ્ટડીને ગેરકાયદેસર ગણાવી હતી.
આને ગુજરાતીમાં ‘બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ’ અરજી કહેવાય છે, જેમાં અદાલત વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં લેનાર અધિકારીને કોર્ટમાં હાજર રહેવા માટે બોલાવે છે અને ધરપકડની કાયદેસરતા પૂછે છે. કોર્ટે કહ્યું કે જો આ વલણ ચાલુ રહેશે તો ઘોર અપરાધોના આરોપીઓ પણ કેસના દરેક તબક્કે બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ અરજીઓ દાખલ કરતા રહેશે.
હેબિયસ કોર્પસ અરજી શું છે?
પોલીસ જ્યારે કોઈની ધરપકડ કરે છે, ત્યારે બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨(૧) હેઠળ તેને ધરપકડનું કારણ જણાવવું ફરજિયાત છે. તે પણ લેખિતમાં, જેથી આરોપી તેને સમજી શકે. આ ઉપરાંત, અનુચ્છેદ ૨૨(૨) મુજબ ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ૨૪ કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સામે રજૂ કરવાના હોય છે. મેજિસ્ટ્રેટ જ્યારે આરોપીને પોલીસ કે જ્યુડિશિયલ કસ્ટડીમાં મોકલે છે, તો તેને રિમાન્ડ કહેવાય છે.
હેબિયસ કોર્પસનો અર્થ છે ‘શરીર રજૂ કરો’. આ એક બંધારણીય અરજી છે જેના હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એ પડકાર આપી શકે છે કે તેને અથવા અન્ય કોઈને ગેરકાયદેસર રીતે કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવ્યા છે. અદાલત સરકારને પૂછે છે કે આ વ્યક્તિને કેમ રોકવામાં આવી છે? શું આધાર છે?
વિહાન કુમાર કેસ શું હતો?
૨૦૨૫માં સુપ્રીમ કોર્ટે વિહાન કુમાર વિરુદ્ધ હરિયાણા કેસમાં નિર્ણય આપ્યો હતો. આ કેસમાં જસ્ટિસ અભય એસ ઓકા અને જસ્ટિસ એન કોટિશ્વરની બેન્ચે ચુકાદો સંભળાવ્યો હતો. હકીકતમાં વિહાન કુમારની ૧૦ જૂન ૨૦૨૪ના રોજ નાણાકીય છેતરપિંડીના આરોપમાં હરિયાણા પોલીસે ધરપકડ કરી હતી.
તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે પોલીસે તેમને ધરપકડનું કારણ જણાવ્યું નથી. અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે PGI રોહતકમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ રહેવા દરમિયાન તેમને બેડ સાથે સાંકળથી બાંધવામાં આવ્યા હતા. તેની તસવીરો સામે આવી હતી અને હોસ્પિટલના મેડિકલ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે તેને સોગંદનામામાં સ્વીકારી હતી.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટમાંથી કેસ ફગાવ્યા બાદ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પહોંચ્યો હતો. આ પર ન્યાયાલયે નિર્ણય આપ્યો હતો કે ધરપકડનું કારણ તે ભાષામાં જણાવવું પડશે જે આરોપી સમજે. માત્ર પરિવારજનોને જણાવવું કે વોટ્સએપ પર મોકલવું પૂરતું નથી. અનુચ્છેદ ૨૨(૧)નું ઉલ્લંઘન થવા પર ધરપકડ ગેરકાયદેસર છે અને રિમાન્ડ ઓર્ડર પણ. આ પ્રક્રિયાગત ખામીને બાદમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવાથી ઠીક કરી શકાતી નથી.
