PM Modi Xi Jinping Meeting: PM મોદી અને શી જિનપિંગની દ્વિપક્ષીય બેઠક, સરહદ પર શાંતિને સંબંધો માટે ગણાવી મહત્વપૂર્ણ

શી જિનપિંગે કહ્યું, ‘મારા જન્મદિવસ પર મને તમારા ગૃહનગરમાં આવવાનું આમંત્રણ મળ્યું. આપણે 21 વખત મળી ચૂક્યા છીએ અને ઘણી મહત્વપૂર્ણ સહમતિઓ બની છે. આ સહમતીઓએ ચીન-ભારત સંબંધોને સતત વિકાસના માર્ગ પર આગળ વધાર્યા છે.’ તેમણે કહ્યું, ‘ચીને હંમેશા ભારત સાથેના પોતાના સંબંધોને વ્યૂહાત્મક અને લાંબા ગાળાના દૃષ્ટિકોણથી જોયા છે અને આગળ વધાર્યા છે. જોકે આપણા બંને દેશોની રાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓ અલગ-અલગ છે, તેમ છતાં આપણે એકબીજાની વિશેષતાઓ પાસેથી સંપૂર્ણપણે શીખી શકીએ છીએ, એકબીજાને સહયોગ આપી શકીએ છીએ, સાથે મળીને સફળતા મેળવી શકીએ છીએ અને સહિયારા વિકાસની દિશામાં આગળ વધી શકીએ છીએ.’

બંને દેશોની જવાબદારીઓ મોટી છે

તેમણે આગળ કહ્યું, ‘વિશ્વના બે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશો અને ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ના મહત્વપૂર્ણ સભ્યો તરીકે ચીન અને ભારતની જવાબદારીઓ ખૂબ મોટી છે. બંને પક્ષોએ માનવતાના ભવિષ્ય અને પોતાના લોકોના કલ્યાણનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ અને મુખ્ય દેશોની ભૂમિકા નિભાવવા માટે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.’ તેમણે કહ્યું, ‘આપણે સમાન અને વ્યવસ્થિત બહુધ્રુવીય વિશ્વની હિમાયત કરવી જોઈએ, માત્ર પોતાના હિતોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ નહીં અને વિશ્વ શાંતિ, સ્થિરતા, વિકાસ અને સમૃદ્ધિમાં વધુ સકારાત્મક યોગદાન આપવું જોઈએ.’

PM મોદીએ આભાર વ્યક્ત કર્યો

PM મોદીએ કહ્યું, ‘તમારું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરતાં મને ખૂબ આનંદ થઈ રહ્યો છે. BRICS સમિટમાં તમારી સકારાત્મક વાતો માટે ખૂબ-ખૂબ આભાર. ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા દરમિયાન ચીન તરફથી મળેલા સમર્થન અને સહયોગ માટે હું આભાર વ્યક્ત કરું છું. હવે અમારી પાસે દ્વિપક્ષીય સહયોગ અંગે ચર્ચા કરવાની તક છે. ફરી એકવાર, ભારતમાં તમારું સ્વાગત છે.’

શી જિનપિંગ અને PM મોદીની આ મુલાકાત ખૂબ જ ખાસ છે કારણ કે 2020માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિંસક અથડામણ બાદ આ પહેલીવાર છે જ્યારે ચીનના રાષ્ટ્રપતિએ ભારતીય ધરતી પર PM મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક કરી છે.

બંને નેતાઓ વચ્ચે વાતચીત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના તણાવ બાદ ભારત અને ચીન પોતાના સંબંધોને ધીમે-ધીમે સામાન્ય કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ તરફ, PM મોદીએ ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા દરમિયાન ચીન તરફથી મળેલા સહયોગ અને સમર્થન માટે શી જિનપિંગનો આભાર માન્યો.

દ્વિપક્ષીય બેઠકની શરૂઆતમાં શી જિનપિંગે ભારત અને ચીનના સંબંધોને લઈને લાંબા ગાળાનો અને વ્યૂહાત્મક અભિગમ અપનાવવાની વાત કરી. તેમણે બંને દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવા અને BRICSને મજબૂત કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરવાનું આહ્વાન કર્યું. ચીનના રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું કે ભારત અને ચીન એકબીજાની શક્તિઓ પાસેથી શીખી શકે છે અને સહિયારા વિકાસ માટે સાથે કામ કરી શકે છે. તેમના આ નિવેદનને બંને દેશો વચ્ચે છેલ્લા છ વર્ષથી ચાલી રહેલા તણાવ બાદ સંબંધોને સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે સરહદ વિવાદ હજુ પણ સંપૂર્ણપણે ઉકેલાયો નથી અને બંને દેશો વચ્ચે અનેક વ્યૂહાત્મક મતભેદો યથાવત છે.

ગલવાન બાદ પહેલી મોટી દ્વિપક્ષીય બેઠક

શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત લગભગ સાત વર્ષ બાદ થઈ છે. આ પહેલાં તેઓ ઑક્ટોબર 2019માં ભારત આવ્યા હતા. તે સમયે તેમણે તમિલનાડુના મામલ્લપુરમમાં PM મોદી સાથે અનૌપચારિક શિખર બેઠક કરી હતી. તેના થોડા જ મહિનાઓ બાદ પૂર્વી લદ્દાખમાં ભારત અને ચીનના સૈનિકો વચ્ચે તણાવ વધ્યો. જૂન 2020માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિંસક અથડામણે બંને દેશોના સંબંધોને ગંભીર રીતે અસર કરી.

ત્યારબાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે લાંબા સમય સુધી સૈન્ય અને રાજદ્વારી વાતચીત ચાલતી રહી. બંને દેશોએ વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા એટલે કે LAC પર સૈનિકો વચ્ચેનો તણાવ ઘટાડવા અને અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ડિસએન્ગેજમેન્ટ માટે અનેક તબક્કાની વાતચીત કરી. ભારત સતત કહે છે કે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા વિના બંને દેશોના સંબંધોને સામાન્ય બનાવી શકાય નહીં.

2024ના કરાર બાદ સંબંધોમાં નરમાઈ

ભારત અને ચીન વચ્ચે ઑક્ટોબર 2024માં પેટ્રોલિંગ વ્યવસ્થાને લઈને થયેલા કરાર બાદ સરહદ પર તણાવ ઘટાડવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરાયું. ત્યારબાદ PM મોદી અને શી જિનપિંગની મુલાકાત રશિયાના કઝાનમાં આયોજિત BRICS શિખર સંમેલન દરમિયાન થઈ હતી.

જોકે, બંને દેશો વચ્ચે લગભગ 3500 કિલોમીટર લાંબો સરહદ વિવાદ હજુ પણ સંપૂર્ણપણે ઉકેલાયો નથી. સરહદના અનેક વિસ્તારોમાં બંને દેશોની સૈન્ય હાજરી યથાવત છે.

અરુણાચલ પ્રદેશને લઈને પણ વિવાદ

ભારત-ચીન સંબંધોમાં અરુણાચલ પ્રદેશ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો બનેલો છે. ચીન અરુણાચલ પ્રદેશ પર દાવો કરે છે અને તેને ‘ઝંગનાન’ અથવા દક્ષિણ તિબેટ કહે છે. ભારત ચીનના આ દાવાને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢે છે અને અરુણાચલ પ્રદેશને ભારતનો અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ માને છે. તાજેતરના દિવસોમાં અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વી વિસ્તારમાં ચીનની સૈન્ય ગતિવિધિઓના અહેવાલોએ આ વિવાદને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો છે.

6 સપ્ટેમ્બરે બંને દેશોના સૈન્ય કમાન્ડરો વચ્ચે અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વી સેક્ટરમાં પહેલીવાર કોર કમાન્ડર સ્તરની બેઠક થઈ. આ બેઠક વાચા-દમાઈ બોર્ડર પર્સનેલ મીટિંગ પોઇન્ટ પર થઈ હતી. આ પહેલાં અપર સુબનસિરી જિલ્લામાં તાકસિંગ વિસ્તારમાં ચીનની સૈન્ય ગતિવિધિઓ અને કથિત ઘૂસણખોરીના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.

સરહદ વિવાદ સાથે વેપાર પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો

2020 બાદ રાજકીય અને સૈન્ય તણાવ વધવા છતાં ચીન ભારતનું સૌથી મોટું વસ્તુ વેપાર ભાગીદાર બની રહ્યું છે. 2025-26માં બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વેપાર લગભગ 151 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યો. આ દરમિયાન ભારતે ચીન પાસેથી લગભગ 131 અબજ ડૉલરની વસ્તુઓની આયાત કરી, જ્યારે ચીનને ભારતની નિકાસ લગભગ 19 અબજ ડૉલર રહી. એટલે કે ભારતને ચીન સાથે લગભગ 112 અબજ ડૉલરનું વેપાર ખાધ રહ્યું.

ભારત લાંબા સમયથી ચીનના બજારમાં ભારતીય કંપનીઓ માટે વધુ પહોંચ અને વેપારમાં સંતુલનની માંગ કરતું રહ્યું છે. નવી દિલ્હી મશીનરી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઔદ્યોગિક કલપુરજાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ચીન પર પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ પણ કરી રહ્યું છે. આ છતાં ભારતીય ઉદ્યોગના અનેક ભાગોમાં ચીનના માલ અને ઉપકરણોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા યથાવત છે.

સીધી ફ્લાઇટ અને કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ

બંને દેશોના સંબંધોમાં સુધારાના સંકેતો માત્ર ઉચ્ચસ્તરીય વાતચીત સુધી મર્યાદિત નથી. ભારત અને ચીન વચ્ચેના કેટલાક જૂના સંપર્કો પણ ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. પાંચ વર્ષથી વધુ સમયના અંતરાલ બાદ બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ ફરી શરૂ થઈ છે. કેટલીક વિઝા પ્રક્રિયાઓમાં પણ રાહત આપવામાં આવી છે. સરહદી વેપાર અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કો વધારવાની દિશામાં પણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. તેમાં કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ પગલાંને બંને દેશો વચ્ચે સામાન્ય સંબંધો પુનઃસ્થાપિત કરવાની વ્યાપક પ્રક્રિયાનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

સરહદ વિવાદ પર વિશેષ પ્રતિનિધિઓની વાતચીત

ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદ વિવાદને લઈને રાજદ્વારી વાતચીત પણ ચાલુ છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યીએ ગયા મહિને બેઇજિંગમાં સરહદ વિવાદ પર વિશેષ પ્રતિનિધિઓની 25મી બેઠક કરી હતી. વાતચીતમાં સરહદ પર શાંતિ જાળવવા અને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સરહદ વિવાદના ઉકેલની દિશામાં આગળ વધવા અંગે ચર્ચા થઈ. જોકે, સરહદ વિવાદનો અંતિમ ઉકેલ હજુ દૂર દેખાય છે. તેથી બંને દેશો માટે તાત્કાલિક પ્રાથમિકતા સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવાની છે.

BRICS અને SCOમાં સાથે, પરંતુ અનેક મુદ્દાઓ પર મતભેદ

ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો માત્ર સરહદ વિવાદથી નક્કી થતા નથી. બંને દેશો BRICS અને શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન જેવા બહુપક્ષીય મંચો પર સાથે મળીને કામ કરે છે. બંને દેશોના આર્થિક હિતો પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પરંતુ તેની સાથે જ સરહદ વિવાદ, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને અનેક વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર બંને વચ્ચે મતભેદ છે. તેથી ભારત-ચીન સંબંધોને સહયોગ અને સ્પર્ધા બંનેના મિશ્રણ તરીકે જોવામાં આવે છે.

BRICSમાં બંને દેશોનો સહયોગ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે. શી જિનપિંગે નવી દિલ્હીમાં આ જ સહયોગને મજબૂત કરવા માટે ભારત અને ચીનને સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂરિયાત જણાવી.