Political Party Registration Rules India: કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) બનતા જ રાતોરાત સુર્ખીઓમાં છવાઈ ગઈ છે. ફોલોઅર્સના મામલામાં દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય પાર્ટીને પણ પાછળ છોડી દીધી છે. પાંચ દિવસમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ એકાઉન્ટ પર આશરે દોઢ કરોડ લોકોએ ફોલો કરી છે. જો કે એક્સ (પહેલા ટ્વિટર) પર આ પાર્ટીનું એકાઉન્ટ બ્લોક કરી દેવામાં આવ્યું છે, આની જાણકારી CJP એ આપી છે.
આ દરમિયાન મનમાં એક સવાલ જરૂર આવી રહ્યો હશે કે શું ભારતમાં કોઈ પણ પોતાની પાર્ટી બનાવી શકે છે? ખાસ કરીને UPSC, SSC, બેંક, રેલવે ભરતીઓ સહિત સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરી રહેલા ઉમેદવારોને જીકે (જનરલ નોલેજ) માટે પાર્ટી બનાવવાને લઈને ભારતમાં આના નિયમો, જોગવાઈઓ અને શરતોના વિશે જરૂર ખબર હોવી જોઈએ.
કોકરોચ જનતા પાર્ટી શું છે?
પાર્ટી બનાવવાના નિયમથી પહેલા કોકરોચ જનતા પાર્ટીના વિશે જાણી લઈએ છીએ. કારણ કે એવું કદાચ પહેલી વાર ક્યારેક એવું જોવામાં આવ્યું છે કે કોઈ પાર્ટીના બન્યા પછી થોડા સમયમાં તેના ફોલોઅર્સની સંખ્યા લાખોમાં પહોંચી ગઈ હોય. સોશિયલ મીડિયા પર બનેલી આ પાર્ટીએ નવો દાખલો રજૂ કર્યો છે.
કોકરોચ જનતા પાર્ટી, ભારતના ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતના એક નિવેદન પછી બની છે. સીજીઆઈએ સિનિયર વકીલનો દરજ્જો આપવામાં આવવાની માંગથી સંબંધિત એક વકીલની અરજી પર સુનાવણી કરતા ‘કોકરોચ’ વાળું નિવેદન આપ્યું હતું.
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે એક ટિપ્પણી કરતા કહ્યું હતું, ‘સમાજમાં કેટલાક પરજીવી છે, જે વ્યવસ્થા પર હુમલો કરે છે. શું તમે પણ તેમની સાથે જોડાવા માંગો છો? કેટલાક યુવાનો એવા છે, જે રોજગાર નહીં મળવા અને વ્યવસાયમાં જગ્યા ન બનાવી શકવાના કારણે કોકરોચની જેમ દરેક જગ્યાએ ફેલાઈ જાય છે. તેમનામાંથી કેટલાક મીડિયા બની જાય છે, કેટલાક સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય થઈ જાય છે, કેટલાક આરટીઆઈ કાર્યકર્તા બની જાય છે, કેટલાક બીજા પ્રકારના એક્ટિવિસ્ટ બની જાય છે અને પછી દરેક કોઈ પર હુમલો શરૂ કરી દે છે.’
બસ અહીંથી જ કોકરોચ જનતા પાર્ટીનો જન્મ થયો. જો કે CJI સૂર્યકાંતે બાદમાં પોતાની ટિપ્પણી પર સફાઈ આપતા કહ્યું હતું કે મીડિયાના એક વર્ગે તેમની વાત ખોટી રીતે રજૂ કરી છે.
કોકરોચ જનતા પાર્ટી કોની છે?
કેટલાય રિપોર્ટ્સ મુજબ, કોકરોચ જનતા પાર્ટીના સ્થાપક ૩૦ વર્ષના અભિજીત દીપકે છે. તેમનું કહેવું છે કે સીજીઆઈને દેશના બંધારણના સંરક્ષક માનવામાં આવે છે, એ બંધારણ જે દરેક કોઈને અભિવ્યક્તિની આઝાદી આપે છે. પરંતુ માત્ર રાય રાખવા માટે યુવાનોની તુલના કોકરોચ સાથે કરવી એ નિરાશ કરી દેવા વાળું છે. તેમણે એ પણ કહ્યું કે જો કોઈ રાજકીય પક્ષ કે નેતા એવું કરત તો એટલો ફરક ન પડત.
શું કોઈ પણ પોતાની પાર્ટી બનાવી શકે છે?
કોકરોચ જનતા પાર્ટી બનવા પાછળનું કારણ ખબર પડ્યા પછી, હવે આવીએ નવી પાર્ટી બનાવવાના નિયમો અને શરતો પર, તો હા, કોઈ પણ વ્યક્તિ કે સંગઠન પોતાની રાજકીય પાર્ટી બનાવી શકે છે. તેને રાષ્ટ્રીય કે રાજ્યની પાર્ટી કહી શકે છે, પરંતુ આટલા માત્રથી કામ નથી ચાલતું. પાર્ટીની માન્યતા માટે ચૂંટણી પંચની લીલી ઝંડી જોઈએ અને આ એમ જ નથી મળી જતી.
આના નિયમો અને શરતો પર ખરા ઉતરવું જરૂરી છે. એક કાનૂની પ્રક્રિયા પછી પાર્ટીને માન્યતા મળે છે. બેસિક જરૂરિયાતો, નામ રાખવાના નિયમો, જરૂરી ડોક્યુમેન્ટ્સ અને ગાઇડલાઇન્સ પછી પાર્ટી બનાવવા માટે એપ્લાય કરી શકો છો. સૌથી ખાસ વાત કોઈ પણ નવી પાર્ટીને રાતોરાત માન્યતા નથી મળતી.
નવી પાર્ટી બનાવવા માટેના કાનૂની નિયમો
ભારત સરકાર અને ચૂંટણી પંચના નિયમો અનુસાર, નવી રાજકીય પાર્ટી બનાવવાની પૂરી પ્રક્રિયામાં કાનૂની નિયમોનું ધ્યાન રાખવું બહુ જરૂરી છે. ભારતમાં રાજકીય પાર્ટીનું રજીસ્ટ્રેશન ‘જન પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧ (Representation of the people Act, 1951) ની કલમ ૨૯A’ હેઠળ કરી શકાય છે.
નવી પાર્ટી બનાવવાની શરતો
પાર્ટી શરૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ૧૦૦ સભ્યો હોવા જોઈએ.
તમામ ૧૦૦ સભ્યો ભારતના નાગરિક હોવા જોઈએ અને તમામની પાસે વેલિડ વોટર આઈડી કાર્ડ હોવું અનિવાર્ય છે.
તમામ સભ્યોએ એક સોગંદનામું આપવું પડશે કે તેઓ કોઈ બીજી રજીસ્ટર્ડ પાર્ટીના સભ્ય નથી.
પાર્ટીના ગઠનના ૩૦ દિવસની અંદર બંધારણની કલમ ૩૨૪ હેઠળ ચૂંટણી પંચને અરજી મોકલવી પડશે. ૩૦ દિવસ પછી અરજી અમાન્ય માનવામાં આવશે.
પાર્ટીનું નામ રાખવાના નિયમો
પાર્ટીનું નામ કેવું હોવું જોઈએ, તેના માટે પણ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. પાર્ટીનું નામ ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ પણ રાખી શકો છો, પરંતુ ચૂંટણી પંચના નિયમોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. પાર્ટીનું નામ કોઈ મોજૂદા પાર્ટીના નામનો અનુવાદ ન હોવું જોઈએ. જેનાથી મતદારોની વચ્ચે ભ્રમની સ્થિતિ ન બની જાય. આ સેક્શન ૨૯એ નું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવશે.
જરૂરી ડોક્યુમેન્ટ્સ
પાર્ટીના નિયમો અને સિદ્ધાંતોની એક સાફ ટાઈપ કરેલી કોપી ચૂંટણી પંચને મોકલવામાં આવવી જોઈએ. આમાં ૨૯એ હેઠળ ઘોષણા હોવી જોઈએ કે – ‘પાર્ટી ભારતના બંધારણ પ્રત્યે અને સમાજવાદ, ધર્મનિરપેક્ષતા તથા લોકશાહીના સિદ્ધાંતો પ્રત્યે સાચી નિષ્ઠા અને વફાદારી રાખશે અને ભારતની સંપ્રભુતા, એકતા અને અખંડિતતાને જાળવી રાખશે.’
ઇન્ટર્નલ ડેમોક્રેસી ક્લોઝ હેઠળ ઓછામાં ઓછા દર ચાર વર્ષમાં ઇન્ટર્નલ ઇલેક્શનની જાણકારી.
૧૦,૦૦૦ રૂપિયાનો ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ (નોન-રિફંડેબલ) ‘અવર, ભારત નિર્વાચન આયોગ, નવી દિલ્હી’ ના નામ પર જમા હોવો જોઈએ.
પાર્ટી ઓફિસના સરનામાને લઈને જગ્યાના માલિકનું NOC સર્ટિફિકેટ, સ્ટેમ્પ પેપર પર.
પાર્ટીના નામે ખૂલેલું બેંક એકાઉન્ટ અને પાન કાર્ડ.
પાર્ટીના મુખ્ય ત્રણ સભ્યોના પાછલા ત્રણ વર્ષના ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ની કોપી.
નવી પાર્ટી માટે અરજીની રીત?
સૌથી પહેલા ચૂંટણી પંચની ઓફિશિયલ વેબસાઇટ eci.gov.in કે દિલ્હીના નિર્વાચન સદનથી એપ્લિકેશન ફોર્મ લેવું પડશે.
ફોર્મ ભરીને તમામ ૧૦૦ સભ્યોના વોટર આઈડી કાર્ડની ફોટો કોપીની સાથે રજીસ્ટર્ડ પોસ્ટ કે ખુદ ચૂંટણી પંચની ઓફિસે જઈને જમા કરાવી શકો છો. અરજીની સાથે ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાનો ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ લગાવવો પડશે.
આયોગ દ્વારા અરજીની તપાસ પછી તમારે બે રાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક અખબારોમાં પબ્લિક નોટિસ પબ્લિશ કરાવવી પડશે.
નવી પાર્ટીની વિરુદ્ધ કોઈ પણ વાંધો નોંધાવી શકે છે. જો વાંધો નોંધાય છે તો તેની સુનાવણી ચૂંટણી પંચની સામે થશે. જો કોઈ વાંધો નોંધાતો નથી તો ચૂંટણી પંચ તમારી પાર્ટીને રજીસ્ટર કરી લેશે.
રાષ્ટ્રીય કે રાજ્ય પાર્ટીની માન્યતા કેવી રીતે મળે છે?
રાષ્ટ્રીય પાર્ટીના રૂપમાં માન્યતા પ્રાપ્ત કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ચાર રાજ્યોમાં ૬ ટકા વોટ શેર અને ૪ લોકસભા બેઠકો જીતવી જરૂરી છે. વળી રાજ્ય પાર્ટીનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરવા માટે તે રાજ્યમાં ૬ ટકા વોટ શેર અને ૨ વિધાનસભા બેઠકો જીતવી જરૂરી છે.
