PM Modi Press Conference Controversy: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના યુરોપ પ્રવાસમાં પ્રેસના સવાલ ન લેવાના નિર્ણય પર વિવાદ થઈ રહ્યો છે. આ વિવાદોને ઉકેલવા માટે વિદેશ મંત્રાલયે ભારતના લોકતંત્રનો બચાવ કર્યો છે. પીએમ મોદીના આ પ્રવાસમાં આ બીજી વાર હતું, જ્યારે આ મુદ્દાઓ પર સરકારને સફાઈ આપવી પડી.
નોર્વેના વડાપ્રધાન જોનસ ગાર સ્ટોરેની સાથે સંયુક્ત પ્રેસ વાર્તા દરમિયાન નોર્વેની એક મહિલા પત્રકારે વડાપ્રધાન મોદીથી મીડિયાના સવાલોના જવાબ આપવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. પરંતુ પીએમ મોદીએ કોઈ સવાલ લીધો નહોતો. યુરોપીયન દેશોમાં વિદેશી નેતાથી સવાલ પૂછવો જૂની પરંપરાનો હિસ્સો છે.
નોર્વેની મહિલા પત્રકાર હેલા લેંગે વિદેશ મંત્રાલયની બ્રીફિંગમાં પણ માનવાધિકારોને લઈને સવાલ ઉઠાવ્યા. આના પર વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ કહ્યું કે ભારત એક સિવિલાઈઝેશનલ નેશન (સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્ર) છે. આના પહેલા હેલા લેંગે ઓસ્લોના ગવર્મેન્ટ ગેસ્ટ હાઉસમાં વડાપ્રધાન મોદી અને વડાપ્રધાન સ્ટોરેની પ્રેસ બ્રીફિંગ ખતમ થયા પછી ઊભા થઈને સવાલ પૂછ્યો હતો.
વિદેશ મંત્રાલયે આપવી પડી સફાઈ
હેલાએ પૂછ્યું હતું, “વડાપ્રધાન મોદી, આપ દુનિયાના સૌથી સ્વતંત્ર પ્રેસના સવાલ કેમ નથી લેતા? શું આપ અમારી સરકારના વિશ્વાસના યોગ્ય છો?” પીએમ મોદીએ આ સવાલોનો કોઈ જવાબ આપ્યો નહોતો.
હેલાના સવાલ પર ભારતમાં પણ ઘણી બહેસ થઈ રહી છે. લોકસભામાં નેતા વિપક્ષ રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાનને આડે હાથ લીધા અને પૂછ્યું કે સવાલોથી ગભરાઈ કેમ રહ્યા છો?
ભારતના પ્રમુખ અંગ્રેજી અખબાર દ હિન્દુના દિલ્હીમાં સ્થાનિક તંત્રી વર્ગીઝ કે જ્યોર્જે એક્સ પર લખ્યું છે, ”ભારતમાં પત્રકારત્વ અને લોકતંત્રને લઈને કેટલીય ચિંતાઓ હોઈ શકે છે. પરંતુ આ માની લેવું કે નોર્વે લોકતંત્ર કે પત્રકારત્વનો કોઈ અંતિમ માપદંડ છે તો આ અલગ-અલગ દેશોની વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિઓની ઉપેક્ષા કરવી ગણાશે. પશ્ચિમ અવારનવાર આ માનીને ચાલે છે કે લોકતંત્ર અને પ્રેસની સ્વતંત્રતાને પણ ઊંચાઈ અને વજનની જેમ એક જ માપદંડથી માપી શકાય છે. નોર્વેજીયન પત્રકાર પણ પોતાના જ એક સુરક્ષિત અને સીમિત દ્રષ્ટિકોણ વાળા ઘેરામાં રહી રહ્યા છે.”
૧૭ મેના રોજ વડાપ્રધાનની નેધરલેન્ડ્સ યાત્રા દરમિયાન પણ સ્થાનિક પત્રકારોએ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં સવાલ ન લેવાની પરંપરા પર આપત્તિ જતાવી હતી. આના પર વિદેશ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારી સિબી જ્યોર્જે જવાબ આપતા કહ્યું હતું, “આપણને આ પ્રકારના સવાલ મૂળભૂત રીતે સવાલ પૂછવા વાળા વ્યક્તિની સમજની ખામીના કારણે ઝીલવા પડે છે.”
જર્મનીના પ્રવાસ પર પણ ઉઠ્યા હતા સવાલ
વિદેશ મંત્રાલયની બ્રીફિંગમાં જ્યારે સિબી જ્યોર્જથી પૂછવામાં આવ્યું કે શું યજમાન દેશોના નેતાઓએ ભારતીય પક્ષથી મીડિયાના સવાલ લેવા માટે કહ્યું હતું અને શું સરકાર પોતાની નીતિ પર વિચાર કરી રહી છે? આના જવાબમાં જ્યોર્જે કહ્યું હતું કે પીએમની યાત્રા પર વિદેશ મંત્રાલય જ સવાલોના જવાબ આપશે.
ભારતીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ૨૦૨૨માં જર્મનીના પ્રવાસે ગયા હતા. ત્યારે જર્મનીના ચાન્સેલર ઓલાફ શોલ્ત્સ હતા. જર્મનીમાં પરંપરા રહી છે કે કોઈ પણ વિદેશી નેતા જર્મન ચાન્સેલરથી મળ્યા પછી મીડિયાની સામે આવશે તો પત્રકારોના સવાલોના જવાબ આપશે. આ પ્રવાસમાં એવું ન થયું.
ત્યારે જર્મન બ્રોડકાસ્ટર ડોયચે વેલેના ચીફ ઇન્ટરનેશનલ એડિટર રિચર્ડ વોકરે વડાપ્રધાન મોદીની જર્મની યાત્રા દરમિયાન આ મુદ્દાને ઉઠાવ્યો. તેમણે ૨૦२૨માં બે મેના રોજ એક્સ પર લખ્યું હતું, ”મોદી અને શોલ્ત્સ હવે બર્લિનમાં પ્રેસની સામે આવવાના છે. બંને સરકારો વચ્ચે ૧૪ કરારોની જાહેરાત કરવામાં આવશે. પરંતુ ભારતીય પક્ષના આગ્રહ પર એક પણ સવાલ લેવામાં નહીં આવે.”
ડોયચે વેલેએ ત્યારે પોતાના એક રિપોર્ટમાં લખ્યું હતું, ”મોદી અને શોલ્ત્સે સંયુક્ત પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં પત્રકારોના સવાલ ન લીધા. રિપોર્ટોના મુજબ, આ નિર્ણય વડાપ્રધાન મોદીના આગ્રહ પર લેવામાં આવ્યો હતો.”
જર્મનીના પ્રવાસના આશરે એક વર્ષ પછી જૂન ૨૦૨૩માં પીએમ મોદી અમેરિકાના પ્રવાસે ગયા અને તેમણે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડનની સાથે પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મીડિયાના બે સવાલ લીધા હતા. પશ્ચિમના મીડિયામાં આને એક દુર્લભ ઘટનાના રૂપમાં જોવામાં આવી હતી. જો કે આ પ્રેસ કોન્ફરન્સ પણ એવી ખુલ્લી નહોતી જેવી અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ સામાન્ય રીતે વિદેશી નેતાઓ સાથે કરતા હોય છે.
અમેરિકા પ્રવાસ પર મોદીએ આપ્યા હતા સવાલોના જવાબ
સમાચાર એજન્સી એપીએ પોતાના રિપોર્ટમાં લખ્યું હતું, ”ભારતીય અધિકારીઓએ આ કાર્યક્રમ માટે કેવળ એક દિવસ પહેલા સહમતિ આપી હતી. અમેરિકી પ્રશાસનના અધિકારીઓએ મોદીના સલાહકારોથી કહ્યું હતું કે મીડિયાના સવાલ લેવા વ્હાઇટ હાઉસમાં થવા વાળા સ્ટેટ વિઝિટની સામાન્ય પ્રક્રિયાનો હિસ્સો છે.”
નરેન્દ્ર મોદીથી પૂછવામાં આવેલા બે સવાલોમાં એક ભારતીય પત્રકારે જળવાયુ પરિવર્તનથી નિપટવાને લઈને સવાલ પૂછ્યો હતો જ્યારે એક અમેરિકી પત્રકારે માનવાધિકાર સંબંધી ચિંતાઓ પર મોદીથી સવાલ કર્યો હતો. નરેન્દ્ર મોદીએ માનવાધિકાર અને લોકતંત્રના સવાલ પર જવાબમાં કહ્યું હતું, ”લોકતંત્ર આપણી રગોમાં વહે છે. આપણા લોકતંત્રમાં ભેદભાવ માટે બિલકુલ કોઈ જગ્યા નથી.”
મીડિયાના સવાલોને લેવા વડાપ્રધાન મોદી માટે બેહદ અસામાન્ય માનવામાં આવે છે. વડાપ્રધાન બન્યા પછીથી તેમણે ભારતમાં એક પણ પ્રેસ કોન્ફરન્સને સંબોધિત નથી કરી, જેમાં પત્રકારોના સવાલ લેવામાં આવ્યા હોય. મે ૨૦૧૯માં તેઓ એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં સામેલ જરૂર થયા હતા, પરંતુ કોઈ સવાલ લીધો નહોતો. ત્યારે સવાલોના જવાબ અમિત શાહ આપી રહ્યા હતા.
મોદી પ્રેસ કોન્ફરન્સ કેમ નથી કરતા?
મે ૨૦૨૪માં ઇન્ડિયા ટુડેની સાથે એક ઇન્ટરવ્યુ દરમિયાન મોદીથી પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ પ્રેસ કોન્ફરન્સ કેમ નથી કરતા. આના પર મોદીએ વિસ્તારથી જવાબ આપ્યો હતો.
તેમણે કહ્યું હતું, “મોટાભાગના સમયે મીડિયાનો ઇસ્તેમાલ સત્તામાં બેઠેલા લોકો કરે છે. આ હવે એક સંસ્કૃતિ બની ગઈ છે. તેમને લાગે છે કે તમારે કંઈ કરવાની જરૂર નથી, બસ મીડિયાનો ઇસ્તેમાલ કરો અને જે કહેવું છે, તે કહી દો, પછી એ જ પૂરા દેશમાં ફેલાઈ જશે. હું એ રસ્તા પર ચાલવા નથી માંગતો. હું મહેનત કરવા માંગું છું. હું ગરીબ લોકોના દરવાજા સુધી પહોંચવા માંગું છું.”
મોદીએ કહ્યું હતું, “મેં એક નવી કાર્ય સંસ્કૃતિ શરૂ કરી છે. જો મીડિયાને આ નવી સંસ્કૃતિ સાચી લાગે છે, તો તે તેને એ જ રીતે પેશ કરી શકે છે કે ન પણ કરે.” મોદીએ કહ્યું હતું કે હવે મીડિયા જ જનસંચારનું એકમાત્ર માધ્યમ નથી રહી ગયું અને મીડિયાના વિના પણ લોકોથી સીધો સંવાદ કરવો સંભવ છે.
મોદીએ કહ્યું હતું કે પહેલા મીડિયા બેનામ હોતું હતું, પરંતુ હવે પત્રકારોની ઓળખ તેમના વિચારોથી જોડાઈ ગઈ છે. તેમણે કહ્યું, “પહેલા લોકો આ વાત પર ધ્યાન નહોતા આપતા કે વિશ્લેષણ કરવા વાળો વ્યક્તિ કોણ છે કે તેની વિચારધારા શું છે. પરંતુ સમય બદલાઈ ગયો છે.”
પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના આ તર્કથી પ્રેસ કોન્ફરન્સ નહીં કરવાના સવાલનો જવાબ મળી ગયો, એવું ન કહી શકાય. ભારત પર વિશેષજ્ઞતા રાખવા વાળા ફ્રાન્સિસી રાજકીય વૈજ્ઞાનિક ક્રિસ્ટોફ જફરલોએ દ ડિપ્લોમેટ મેગેઝીનથી કહ્યું હતું, “મોદી પ્રેસ કોન્ફરન્સ કે ખુલ્લી વાતચીત સ્વીકાર નથી કરતા કારણ કે તેમની દલીલ એવા ભારતનું ચિત્રણ કરે છે જે વાસ્તવમાં મોજૂદ નથી.”
જફરલોનો તર્ક હતો કે મોદીએ એક પ્રકારની કાલ્પનિક દુનિયા બનાવી છે, જેમાં આકર્ષક તસવીરો અને મિથકો ઘડવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે ચીનની આક્રમકતા અને ભારતમાં બેરોજગારી જેવા મુદ્દા એવા વિષય છે, જેના પર મોદી સવાલ સાંભળવા નહીં ઈચ્છે. જફરલોના મુજ બ, “આ જ કારણે મોદી માટે સંવાદ ‘વન-વે ટ્રાફિક’ હોવો જરૂરી થઈ જાય છે.”
