Ram Janmabhoomi Trust RTI Case: કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટ બનાવવા સાથે જોડાયેલી સરકારી મંજૂરીવાળી યોજના અને તેનાથી સંબંધિત આદેશને ‘ગોપનીય’ શ્રેણીમાં રાખ્યો હતો. કેન્દ્રીય માહિતી આયોગે પણ ૨૦૨૪ના એક આદેશમાં આરટીઆઈ અધિનિયમ હેઠળ સંબંધિત દસ્તાવેજો નહીં પૂરા પાડવાના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવ્યો હતો.
આયોગે મંત્રીની દલીલ સ્વીકારી
આયોગે મંત્રાલયની આ દલીલને સ્વીકારી હતી કે આના ખુલાસાથી સંબંધિત લોકોના જીવને ખતરો થઈ શકે છે. આ મામલો નીરજ શર્મા દ્વારા માહિતીના અધિકાર (આરટીઆઈ) હેઠળ દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે જોડાયેલો છે.
શું હતો મામલો?
તેમણે ‘‘શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી અધિસૂચના સંખ્યા CG-DL-E-05022020-215935 માં ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પાંચ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ના આદેશ સંખ્યા 71011/02/2019-AY દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલી ‘‘યોજનાની સત્યપ્રત’’ અને તેનાથી જોડાયેલા સરકારી આદેશ પૂરા પાડવાનો અનુરોધ કર્યો હતો.
અપીલકર્તાએ કેમ કર્યો આયોગનો સંપર્ક
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય તરફથી સંતોષજનક જવાબ ન મળવા પર, શર્માએ પોતાની અપીલ સાથે આયોગનો સંપર્ક કર્યો. આયોગમાં ૧૮ જૂન, ૨૦૨૪ના રોજ થયેલી સુનાવણી દરમિયાન ગૃહ મંત્રાલયે કહ્યું કે ‘‘યોજના અને તેનાથી જોડાયેલા તમામ મામલાઓની સંવેદનશીલતાને જોતા, ‘શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર’ના ગઠન સાથે જોડાયેલા તમામ દસ્તાવેજો વગેરેના પૂરા સંગ્રહને ગોપનીય શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યો છે’’.
કેન્દ્ર સરકારે મંજૂર કરી યોજના
સરકાર દ્વારા પાંચ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૦ના રોજ જાહેર કરાયેલી એક અધિસૂચનામાં કહેવામાં આવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ અનુસાર કેન્દ્રએ આ યોજનાને મંજૂરી આપી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ યોજનામાં ટ્રસ્ટના કામકાજ માટે જરૂરી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જેમાં ટ્રસ્ટનું પ્રબંધન, ન્યાસીઓના અધિકાર, મંદિરનું નિર્માણ અને તેનાથી જોડાયેલા તમામ જરૂરી, આનુષંગિક અને પૂરક મામલાઓ સામેલ છે.
મંત્રાલયે આયોગની સામે દલીલ કરી
સુનાવણી દરમિયાન, મંત્રાલયે દલીલ કરી કે ‘‘કારણ કે માંગવામાં આવેલી માહિતી ગોપનીય અને સંવેદનશીલ છે, તેથી તેને જાહેર કરવાથી સંબંધિત વ્યક્તિઓના જીવને ખતરો થઈ શકે છે. આ જ કારણે માહિતીના અધિકાર (આરટીઆઈ) અધિનિયમની કલમ ૮(૧)(જી) હેઠળ માહિતી આપવાનો ઈનકાર કરવામાં આવ્યો છે.
ટ્રસ્ટ પોતાનામાં સ્વાયત્ત સંગઠન
ગૃહ મંત્રાલયે એ પણ કહ્યું કે ટ્રસ્ટ ‘‘પોતાનામાં એક સ્વતંત્ર અને સ્વાયત્ત સંગઠન/સંસ્થા છે, જેમાં કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારનો કોઈ આર્થિક, વહીવટી કે અન્ય હસ્તક્ષેપ નથી’’. કેન્દ્ર સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટના અયોધ્યા ફેંસલાના પાલનમાં માત્ર ટ્રસ્ટની સ્થાપક બની.
૧૮ જૂને અપીલનો કર્યો નિકાલ
મંત્રાલયની દલીલોને સ્વીકારતા તત્કાલીન મુખ્ય માહિતી આયુક્ત હીરાલાલ સામરિયાએ ટિપ્પણી કરી કે ‘‘માહિતી અધિકારીએ યોગ્ય જવાબ આપી દીધો છે. આ મામલામાં આયોગના વધુ દખલની જરૂર નથી’’, જેના પછી ૧૮ જૂન, ૨૦૨૪ના રોજ અપીલનો નિકાલ કરી દેવામાં આવ્યો.
સીઆઈસીએ વિષય પર કર્યો વિચાર
ગયા વર્ષે ચાર જૂનના રોજ જાહેર કરાયેલા એક અલગ આદેશમાં સીઆઈસીએ આ વિષય પર વિચાર કર્યો કે શું શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટ આરટીઆઈ અધિનિયમની કલમ ૨(એચ) હેઠળ જાહેર સત્તાધિકારીની અર્હતા રાખે છે કે નહીં.
ટ્રસ્ટના ગઠન સુધી જ સીમિત હતી સરકારની ભૂમિકા
ગૃહ મંત્રાલયે કહ્યું કે આ ‘‘એક સ્વતંત્ર ટ્રસ્ટ’’ છે, જેનું ‘‘ન તો સરકાર પાસે માલિકી હક છે, ન તો સરકાર તેને નિયંત્રિત કરે છે કે કોષ આપે છે. ન તો કેન્દ્ર અને ન તો રાજ્ય સરકારે તેને કોઈ ધન આપ્યું છે, અને સરકારની ભૂમિકા માત્ર ટ્રસ્ટના ગઠન સુધી જ સીમિત હતી,’’ જે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો અનુસાર કરવામાં આવ્યું હતું.
મામલામાં ટ્રસ્ટે કરી દલીલ
ટ્રસ્ટે પોતાના વકીલના માધ્યમથી દલીલ કરી કે તેને ‘‘સરકારની કોઈ અધિસૂચના દ્વારા ન તો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે અને ન તો ગઠન કરવામાં આવ્યું છે’’. તેને સરકાર પાસેથી પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે કોઈ ધન મળતું નથી અને તેથી, આ આરટીઆઈ અધિનિયમ, ૨૦૦૫ની કલમ ૨(એચ) હેઠળ જાહેર સત્તાધિકારી નથી.
આયોગે આપ્યો આ ફેંસલો
આયોગે પોતાના ફેંસલામાં કહ્યું કે ટ્રસ્ટ ‘‘સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો અનુસાર બનાવવામાં આવ્યું હતું’’ અને તે ‘‘ટ્રસ્ટ વિલેખ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું’’. આયોગે કહ્યું કે ટ્રસ્ટ ન તો સરકારની કોઈ અધિસૂચનાથી સ્થાપિત કે ગઠિત કરવામાં આવ્યું હતું. ન કે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સ્વતઃ શરૂ કરવામાં આવેલી પહેલ હતી, પરંતુ તેનું ગઠન સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશના પાલનમાં કરવામાં આવ્યું હતું.
શું છે આયોગનું માનવું
સીઆઈસીએ કહ્યું કે આયોગનું માનવું છે કે આ વાતને શંકા વગર સાબિત કરવા માટે કોઈ નક્કર પુરાવા નથી કે ટ્રસ્ટ કોઈ એવી સંસ્થાના માલિકી હક કે નિયંત્રણમાં છે, અથવા તેને મોટા પાયે ધન મળે છે, અથવા કોઈ બિન-સરકારી સંગઠનને સંબંધિત સરકારથી સીધા કે પરોક્ષ રીતે મોટા પાયે ધન મળે છે. તેથી ટ્રસ્ટને ‘જાહેર સત્તાધિકારી’નો દરજ્જો આપી શકાય નહીં. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ટ્રસ્ટ ‘‘એક સ્વતંત્ર સંસ્થા’’ છે, જેને ન તો કેન્દ્ર સરકાર અને ન તો રાજ્ય સરકારથી કોઈ આર્થિક મદદ કે વહીવટી નિયંત્રણ મળે છે, અને તેથી આ આરટીઆઈ અધિનિયમની મર્યાદામાં આવશે નહીં.
