RSS Ban History: રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ના ઇતિહાસમાં ૧૨ જુલાઈનો દિવસ ખૂબ મહત્વનો માનવામાં આવે છે. આજની તારીખે ૧૯૪૯ માં સંઘ પર લાગેલો પહેલો પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો. મહાત્મા ગાંધીની હત્યા બાદ ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ તત્કાલીન સરકારે RSS પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો. આશરે ૧૬ મહિના સુધી પ્રતિબંધ ઝીલ્યા બાદ સરકારની કેટલીક શરતો માનવા પર સંઘને ફરીથી કામ કરવાની મંજૂરી મળી. જોકે, આ પહેલી તક નહોતી જ્યારે સંઘ વિવાદોમાં આવ્યો હોય. આઝાદી પછી અત્યાર સુધી ત્રણ વાર RSS પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવી ચૂક્યો છે.
મહાત્મા ગાંધીની હત્યા બાદ લાગ્યો હતો પહેલો પ્રતિબંધ
૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ નવી દિલ્હીની પ્રાર્થના સભામાં રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની નાથૂરામ ગોડસેએ ગોળી મારીને હત્યા કરી હતી. આ ઘટના બાદ તત્કાલીન સરકારે RSS પર સંદેહ વ્યક્ત કરતા કાર્યવાહી કરી. ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ સંઘ પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો અને તત્કાલીન સરસંઘચાલક માધવ સદાશિવરાવ ગોળવલકર (ગુરુજી) ની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી. જોકે બાદમાં અદાલતમાં સંઘની પ્રત્યક્ષ સંડોવણી સિદ્ધ થઈ નહીં.
સરદાર પટેલની શરતો બાદ હટ્યો પ્રતિબંધ
આશરે ૧૬ મહિના બાદ તત્કાલીન ગૃહ મંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે વાતચીત કર્યા પછી સંઘે કેટલીક શરતો સ્વીકારી. તેમાં લેખિત બંધારણ તૈયાર કરવું, તેને સાર્વજનિક કરવું, સંગઠનમાં લોકશાહી પ્રક્રિયા અપનાવવી અને સક્રિય રાજનીતિથી દૂર રહેવાનો સમાવેશ થતો હતો. આ શરતો સ્વીકાર્યા પછી ૧૧ જુલાઈ ૧૯૪૯ ના રોજ પ્રતિબંધ હટાવવાનો આદેશ જારી થયો, જેના પછી ૧૨ જુલાઈ ૧૯૪૯ થી સંઘે ફરીથી પોતાનું કામકાજ શરૂ કર્યું.
કટોકટી (Emergency) માં બીજી વાર લાગ્યો પ્રતિબંધ
RSS પર બીજો પ્રતિબંધ ૪ જુલાઈ ૧૯૭૫ ના રોજ લગાવવામાં આવ્યો. તે સમયે દેશમાં પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા કટોકટી (Emergency) લાગુ કરવામાં આવી હતી. બિહાર અને ગુજરાતથી શરૂ થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન અને જયપ્રકાશ નારાયણના નેતૃત્વમાં ચાલી રહેલા વિરોધ આંદોલન વચ્ચે સરકારે અનેક સંગઠનો પર કાર્યવાહી કરી. તેમાં RSS પણ સામેલ હતું. તે સમયે બાળાસાહેબ દેવરસ સંઘના સરસંઘચાલક હતા. આ પ્રતિબંધ ૧૯૭૭ માં કટોકટી (Emergency) સમાપ્ત થયા પછી હટાવી લેવામાં આવ્યો.
બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ બાદ ત્રીજો પ્રતિબંધ
RSS પર ત્રીજી વાર પ્રતિબંધ ડિસેમ્બર ૧૯૯૨ માં લગાવવામાં આવ્યો. ૬ ડિસેમ્બર ૧૯૯૨ ના રોજ અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદ તોડી પાડવામાં આવ્યા બાદ કેન્દ્ર સરકારે સંઘ સહિત અનેક સંગઠનો પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો હતો. બાદમાં કેસની સુનાવણી દરમિયાન એક ન્યાયાધિકરણે પ્રતિબંધને યોગ્ય માન્યો નહીં, જેના પછી ૧૯૯૩ માં તેને પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો.
૧૯૨૫ માં થઈ હતી RSS ની સ્થાપના
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવારે ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૫ (વિજયાદશમી) ના દિવસે નાગપુરમાં કરી હતી. શરૂઆત એક નાના સ્વયંસેવક સમૂહથી થઈ હતી, પરંતુ સમયની સાથે સંઘનો વિસ્તાર આખા દેશમાં થઈ ગયો. આ જ કારણે સંઘ દર વર્ષે વિજયાદશમીના અવસરે પોતાનો સ્થાપના દિવસ ઉજવે છે.
ત્રણ વાર પ્રતિબંધ, પરંતુ દર વખતે ફરી થઈ વાપસી
સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં RSS પર કુલ ત્રણ વાર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો – પહેલી વાર ૧૯૪૮, બીજી વાર ૧૯૭૫ અને ત્રીજી વાર ૧૯૯૨ માં. ત્રણેય કિસ્સાઓમાં થોડા સમય પછી પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવ્યો અને સંઘે પોતાનું સંગઠનાત્મક કાર્ય ફરી શરૂ કર્યું. આ ઘટનાઓને સંઘના ઇતિહાસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણોમાં ગણવામાં આવે છે.
આજે પણ ઇતિહાસમાં નોંધાયેલ છે ૧૨ જુલાઈ
૧૨ જુલાઈ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ RSS ના ઇતિહાસનો મહત્વનો પડાવ છે. ૧૯૪૯ માં આ દિવસે પહેલો પ્રતિબંધ હટ્યા પછી સંઘે નવા બંધારણ અને સંગઠનાત્મક માળખા સાથે પોતાની ગતિવિધિઓ ફરી શરૂ કરી હતી. આ પછી સંઘ પર બે વાર પ્રતિબંધ લાગ્યા, પરંતુ દર વખતે કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા પછી સંગઠન ફરી સક્રિય થઈ ગયું.
