ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય ચિંતાઓ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્રની અરજી ફગાવી, 25-26 નવેમ્બરે સુનાવણી
SC Great Nicobar Project: સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે (5 ઓક્ટોબર) ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પ્રોજેક્ટ સાથે સંબંધિત એક પૂર્વ અમલદારની જનહિત અરજી વિરુદ્ધ કેન્દ્ર સરકારની અરજી પર વિચાર કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો, જેમાં એક જનજાતીય સમુદાયના અનેક લોકોએ પણ પક્ષકાર બનવાની વિનંતી કરી છે.
જાણવા મળ્યું છે કે કલકત્તા હાઇકોર્ટે આ જનહિત અરજી સ્વીકારી લીધી છે અને 25 તથા 26 નવેમ્બરે સુનાવણી નક્કી કરી છે.
આ જનહિત અરજી પૂર્વ અમલદાર મીના ગુપ્તાએ દાખલ કરી છે, જેઓ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય તેમજ જનજાતીય કાર્ય મંત્રાલયમાં પણ ઉચ્ચ પદો પર કામ કરી ચૂક્યાં છે.
CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે ભારતના એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીને જણાવ્યું કે PIL પહેલેથી જ સ્વીકારવામાં આવી છે. જસ્ટિસ બાગચીએ કહ્યું કે તેમાં નિકોબાર દ્વીપ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં ત્યાંના આદિવાસી રહેવાસીઓની સ્થિતિ, ભવિષ્ય અને અધિકારો તથા ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી પર્યાવરણ સંબંધિત ચિંતાઓ સામેલ છે.
વેંકટરમણીનું કહેવું હતું કે આ જનહિત અરજી સ્વીકારવામાં આવવી જોઈએ નહીં અથવા તેના પર સુનાવણી થવી જોઈએ નહીં, કારણ કે ગુપ્તા હૈદરાબાદનાં રહેવાસી છે અને તેમનો અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી. સાથે જ, અનેક મંચો ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી અરજીઓ પર સુનાવણી કરી રહ્યા છે. તેમણે પ્રોજેક્ટના ખર્ચનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે તેનો અંદાજ 72,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે અને આ રાષ્ટ્રીય મહત્વનો પ્રોજેક્ટ છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે દેશનો કોઈપણ નાગરિક અથવા નાગરિકોનું જૂથ અન્ય નાગરિકો અથવા લોકહિતના કોઈ મુદ્દા માટે જનહિત અરજી દાખલ કરી શકે છે. અરજી દાખલ કરતી વખતે તેમણે એ જણાવવું જરૂરી છે કે ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દામાં તેમનો કોઈ વ્યક્તિગત સ્વાર્થ નથી.
લાઇવ લૉના અહેવાલ અનુસાર, એટર્ની જનરલે જનહિત અરજીમાં ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપસમૂહના આદિવાસી રહેવાસીઓને પક્ષકાર બનાવવાનો વિરોધ કરતાં અદાલતને કહ્યું, ‘કોઈ વ્યક્તિ વર્ષો પછી આવીને અરજી દાખલ કરે છે, અને પછી ત્રણ અલગ-અલગ અરજીઓ ત્રણ અલગ-અલગ રીતે તેને પડકારવાનો પ્રયાસ કરે છે. પછી તેઓ કહે છે કે આદિવાસીઓ પ્રભાવિત છે અને તેઓ અદાલત સમક્ષ નથી. હવે તેઓ પક્ષકાર બની ગયા છે.’
આ પછી CJIએ કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટ કલકત્તા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને કહેશે કે તેઓ નક્કી કરવામાં આવેલી તારીખો પર જ આ મામલાની સુનાવણી કરે. સુપ્રીમ કોર્ટે એ વાતની પણ નોંધ લીધી કે બંને પક્ષોએ કાર્યવાહીમાં સંપૂર્ણ સહયોગ કરવાનો વિશ્વાસ આપ્યો છે.
જાણવા મળ્યું છે કે અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર લગભગ 92,000 કરોડ રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સમાં એક આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, ટાઉનશિપ, ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ, પાવર પ્લાન્ટ અને પર્યટન સુવિધાઓ સામેલ છે.
આ નાના દ્વીપ પર આ પ્રોજેક્ટ્સની વ્યાપક પારિસ્થિતિક અને પર્યાવરણીય અસરો તેમજ ત્યાં રહેતા આદિવાસી સમુદાયો- શોમ્પેન અને નિકોબારી- પર સંભવિત અસરને લઈને આ પ્રોજેક્ટ્સ પર ઘણો વિવાદ થયો છે.
અનેક સંરક્ષણવાદીઓ, જેમાં નિવૃત્ત સરકારી અધિકારીઓ પણ સામેલ છે, તેમણે આ પ્રોજેક્ટ્સ વિરુદ્ધ નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) અને કલકત્તા હાઇકોર્ટ, બંનેમાં અરજીઓ દાખલ કરી છે.
આ પૈકી એક અરજી ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ, 2006 હેઠળ આદિવાસી સમુદાયોના વન અધિકારોના કથિત ઉલ્લંઘન સાથે સંબંધિત છે.
આ અરજીના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે અરજદારના લોકસ સ્ટેન્ડી એટલે કે મામલાને અદાલતમાં પડકારવાના અધિકાર પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. સરકારનો તર્ક હતો કે ગુપ્તા અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના કાયમી રહેવાસી નથી અને તેથી ગ્રેટ નિકોબારના પ્રોજેક્ટ્સ સામે વાંધો ઉઠાવવામાં તેમનો કોઈ સીધો હિત નથી.
જોકે, કલકત્તા હાઇકોર્ટે આ તર્કને ફગાવી દીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટની જેમ જ હાઇકોર્ટે પણ સરકારના આવનારા પ્રોજેક્ટથી પ્રભાવિત નિકોબારના આદિવાસી રહેવાસીઓની ખાસ કરીને નબળી સ્થિતિ પર ધ્યાન આપ્યું હતું.
અદાલતે કહ્યું હતું કે ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટના નિયમ 56 અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા લોકોનો કોઈ વર્ગ ગરીબી, લાચારી, અક્ષમતા, સામાજિક અથવા આર્થિક રીતે નબળી સ્થિતિના કારણે પોતાની ફરિયાદના નિવારણ માટે અદાલતનો સંપર્ક કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તો જનતાનો કોઈપણ સભ્ય તેમની તરફથી અદાલતનો દરવાજો ખટખટાવી શકે છે.
હાઇકોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું, ‘ભારે ખર્ચવાળા કોઈપણ પ્રોજેક્ટને તે સમયે અમલમાં રહેલા કાયદાઓ અનુસાર આગળ વધવું જોઈએ અને તે સ્વીકાર્ય ન્યાયિક સમીક્ષાના દાયરાની બહાર નથી.’
બંને અદાલતોએ એ વાત પર પણ ધ્યાન આપ્યું છે કે અરજદાર મીના ગુપ્તા જનજાતીય કાર્ય મંત્રાલયમાં સચિવ હતાં અને કાયદો બનતા પહેલાં વન અધિકાર વિધેયકને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં તેમનું યોગદાન હતું. આ ઉપરાંત તેમનું બાળપણ અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં વીત્યું છે.
અગાઉના અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટના કારણે લગભગ 130 વર્ગ કિલોમીટર વરસાદી જંગલ, જેમાં શોમ્પેન અને નિકોબારી આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા વિસ્તારો પણ સામેલ છે, નષ્ટ થઈ જશે. સ્થાનિક રહેવાસીઓએ આ ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી છે કે દ્વીપ પ્રશાસન પ્રોજેક્ટ્સ અંગે તેમના વાંધાઓ પર વિચાર કરી રહ્યું નથી.
The Supreme Court has just rejected the Modi Govt’s ploy and plea. This is to be welcomed. Now the matter will be taken up as originally scheduled in the Calcutta High Court on Nov 25-26. The flame of hope for ecological wisdom still flickers.
— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) October 5, 2026
પૂર્વ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ અને વન મંત્રી જયરામ રમેશે સોમવારના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું કે તેનો અર્થ એ છે કે પારિસ્થિતિક જ્ઞાન માટે આશા હજુ બાકી છે.
