Sijimali Mining Project: સિજીમાલીની પહાડીઓમાં ખનન સામે આદિવાસી સમુદાયનો વિરોધ, જંગલ-જમીન બચાવવાની લડાઈ તેજ
Sijimali Mining Project: સિજીમાલીની પહાડીઓની નજીક આવેલા સાગાબારી ગામની સવાર, જંગલની પગદંડી પરથી યુવા યુવતીઓનો એક સમૂહ કેરી લઈને પરત ફરી રહ્યો છે. મહેનતનો થાક તેમના ચહેરા પર સ્પષ્ટ દેખાય છે, પરંતુ જંગલ પ્રત્યેનો તેમનો ઊંડો લગાવ અલગ જ ઝલક આપે છે.
આજે, બોક્સાઇટ ખાણના પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટને કારણે ઓડિશાના રાયગઢા અને કાલાહાંડી જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલી સિજીમાલી પહાડીઓ એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. ખનિજ કાઢવાની આ હોડમાં એક તરફ ખનન અને આર્થિક વિકાસના દાવા છે, તો બીજી તરફ સ્થાનિક સમુદાયોની પોતાના જંગલો, પાણીના સ્ત્રોતો, રોજગાર-આજીવિકા અને જમીન સાથે જોડાયેલા સાંસ્કૃતિક સંબંધોના ભવિષ્યને લઈને અનેક ચિંતાઓ છે.
2023થી જ આ આદિવાસી સમુદાયો આ પ્રોજેક્ટનો સતત વિરોધ કરી રહ્યા છે, જ્યારે ઓડિશા સરકારે વેદાંતા લિમિટેડને અંદાજે 311 મિલિયન ટન બોક્સાઇટ ભંડાર માટે 50 વર્ષની માઇનિંગ લીઝ આપી હતી. અહીં વિરોધ પ્રદર્શન હવે જીવન જીવવાની એક રીત બની ગઈ છે. નકલી ગ્રામસભાઓ દ્વારા ખોટી સંમતિ મેળવવાના આક્ષેપો, જંગલોની કાપણી, વિસ્થાપનનો ભય અને એપ્રિલ 2026માં રસ્તા નિર્માણને લઈને થયેલી હિંસક અથડામણ જેવા આરોપોએ આ વિસ્તારને તણાવગ્રસ્ત યુદ્ધક્ષેત્રમાં ફેરવી દીધો છે.
આ વિસ્તારમાં સતત પોલીસ પેટ્રોલિંગ, ડ્રોનનો અવાજ અને ગ્રામજનોની ધરપકડ વચ્ચે પણ સ્થાનિક લોકો પોતાના ખેતરો, જંગલો અને પૂર્વજોની જમીન છોડવાનો ઇનકાર કરી રહ્યા છે. આ અહેવાલ રોજિંદા જીવનમાં વણાયેલા આવા જ પ્રતિકારને દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
એક મોટા સંઘર્ષનું આ ચિત્ર ગામની માટીની દિવાલ પર લખાયેલા સંદેશોમાં જોવા મળે છે, જે 2023થી સિજીમાલીને બચાવવાની લડત દર્શાવે છે. મોટા અક્ષરોમાં લખેલું છે ‘વેદાંતા પાછા જાઓ’ અને ‘અડાણી પાછા જાઓ’. આ માત્ર નારા નથી. આ પોતાની જમીન, જંગલો અને પહાડોની રક્ષા માટે અડગ ઉભેલા આદિવાસી અને ગ્રામ્ય સમુદાયના સામૂહિક સંકલ્પને દર્શાવે છે.
કાંતામલ ગામમાં ‘માં, માટી, માલી સુરક્ષા મંચ’ના અધ્યક્ષ જયેશ (બદલાયેલું નામ) જણાવે છે કે જ્યારે 7 એપ્રિલ, 2026ની મધરાતે પોલીસ ગામમાં ઘૂસી અને લોકોને તેમના ઘરોમાંથી ખેંચીને લઈ ગઈ, ત્યારે તેમને સમજાયું કે વિરોધના આ અવાજને તસવીરો દ્વારા પણ દર્શાવવો જરૂરી છે. આજે કાંતામલ ગામના દરેક ઘરની દિવાલ પર આ વિરોધ જોવા મળે છે.
ગામના એક વડીલે દિવાલ તરફ ઈશારો કરતાં જણાવ્યું, ‘આ માત્ર શબ્દો નથી. આ અમારા દિલનો અવાજ છે. જ્યાં સુધી અમે જીવતા છીએ, ત્યાં સુધી અમે સિજીમાલી છોડવાના નથી.’ નજીક ઊભેલી એક મહિલાએ જણાવ્યું, ‘જો પહાડ બચશે તો જ પાણી, જંગલ અને અમારી ખેતી પણ બચશે. જો પહાડ ખોવાઈ જશે તો અમારી જિંદગી પણ સમાપ્ત થઈ જશે.’
ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે સિજીમાલીની પહાડીઓ તેમના માટે માત્ર ભૌગોલિક રચના નથી, પરંતુ તેમના પાણી, જંગલો, જમીન, સંસ્કૃતિ, રોજગાર અને આજીવિકાનો સાચો આધાર છે. દિવાલ પર લખાયેલા શબ્દો દરેક આવનારા-જનારાને યાદ અપાવે છે કે સિજીમાલીની લડાઈ માત્ર એક ખાણ પ્રોજેક્ટ વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વ, ઓળખ અને ભવિષ્યને બચાવવાની લડાઈ છે.
સિજીમાલી બોક્સાઇટ ખાણના પર્યાવરણીય પ્રભાવ મૂલ્યાંકન એટલે કે એનવાયરમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) રિપોર્ટ જણાવે છે કે કાલાહાંડી અને રાયગઢા જિલ્લાઓમાં ચાર નદીઓ અને પાંચ નાળા છે, જે પ્રસ્તાવિત સિજીમાલી બોક્સાઇટ પ્રોજેક્ટ વિસ્તારના 10 કિલોમીટરના વ્યાપમાં આવેલાં છે.
સિજીમાલીમાં ચાલી રહેલા વર્તમાન સંઘર્ષને સમજવા માટે નિયમગિરી આંદોલનને યાદ કરવું જરૂરી છે. વેદાંતા રિસોર્સિઝે અગાઉ નિયમગિરી પહાડીઓમાં બોક્સાઇટ ખનન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ ડોંગરિયા કોંધ આદિવાસી સમુદાયના ઐતિહાસિક વિરોધને કારણે આ પ્રોજેક્ટ આગળ વધી શક્યો નહોતો. સમગ્ર દુનિયાને આ સંઘર્ષ વિશે જાણ થઈ હતી અને તે આજે પણ અમારી યાદોમાં જીવંત છે.
અમારી પેઢીના ઘણા લોકો માટે, ખાસ કરીને શહેરોમાં ઉછરેલા લોકો માટે, આ સમજવાની શરૂઆત હતી કે ‘વિકાસ’નો અર્થ શું છે અને તે કોના માટે છે. વર્ષ 2013માં ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્ણય આપ્યો હતો કે ખનન શરૂ કરતાં પહેલાં ગ્રામસભાઓની સંમતિ જરૂરી છે. ત્યારબાદ નિયમગિરી વિસ્તારની તમામ 12 ગ્રામસભાઓએ સર્વાનુમતે પ્રસ્તાવિત ખનન પ્રોજેક્ટને નકારી કાઢ્યો હતો. આ નિર્ણય આદિવાસી અધિકારો, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ગ્રામસભાના બંધારણીય અધિકારો માટે ઐતિહાસિક માનવામાં આવે છે.
આજે, સિજીમાલી એક મૂળભૂત પ્રશ્નના કેન્દ્રમાં છે – શું વિકાસ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેનું સંતુલન સાથે-સાથે ચાલી શકે? આ જ પ્રશ્નની આસપાસ ‘પહાડ, પાણી અને પ્રતિકાર’ની વાર્તા ગૂંથાઈ છે.
સાગાબારીના ગોપાલ (બદલાયેલું નામ)નો આરોપ છે કે EIA રિપોર્ટમાં સિજીમાલીની ઇકોલોજિકલ વિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમ, ધાર્મિક પરંપરાઓ, ઔષધીય છોડ સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ માહિતી જાણીજોઇને છોડવામાં આવી છે. તેમાં કંધા અને ડંબા સમુદાયોના મુખ્ય દેવતા ‘તીજી રાજા’ના પવિત્ર નિવાસસ્થાનનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી અને ન તો સિજીમાલી પહાડીઓ પર દર વર્ષે ડિસેમ્બરમાં યોજાતા ધાર્મિક વિધિઓ અને ઉત્સવોનો કોઈ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
તેમનો દાવો છે કે રિપોર્ટ પહાડીની ટોચ પર આવેલા ઘન જંગલોનું પૂરતું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયો છે અને તે એવા વન સંસાધનોની અવગણના કરે છે, જે સ્થાનિક આજીવિકાની મુખ્ય આધારશિલા છે.
ગોપાલ ભારપૂર્વક કહે છે કે રિપોર્ટમાં નોન-ટિમ્બર ફોરેસ્ટ પ્રોડક્ટ્સ (NTFP) પર ખૂબ ઓછું અથવા બિલકુલ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી, જ્યારે તે સ્થાનિક પરિવારો માટે આવકનું એક મોટું સાધન છે. તેમાં સિયાલી પાન, મહુઆના ફૂલ, તેંદૂના પાન, આમલી, ચાર (ચિરૌંજી), મધ, વાંસ, જંગલી કેરી અને જંગલમાંથી મળતી અન્ય અનેક વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે, જેને ગ્રામજનો આખું વર્ષ એકત્ર કરે છે, ઉપયોગમાં લે છે અને વેચે પણ છે.
ગોપાલ જણાવે છે કે EIAના 10 કિલોમીટરના સ્ટડી એરિયામાં 21 રિઝર્વ્ડ ફોરેસ્ટ (સંરક્ષિત જંગલો) આવેલા છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, રિપોર્ટમાં સિજીમાલી પહાડીઓની અનેક પવિત્ર ગુફાઓ, ખાસ કરીને પારાપાર અને બાઘપારનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, જેને સ્થાનિક સમુદાયો ઊંડા સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા સ્થળો તરીકે માને છે. ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે આ ગુફાઓમાં દર વર્ષે પરંપરાગત વિધિઓ યોજાય છે અને તેમને વન્યજીવન, પ્રકૃતિ અને પૂર્વજોની માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલા પવિત્ર સ્થળો તરીકે સન્માન આપવામાં આવે છે.
સ્થાનિક લોકોનો આ પણ દાવો છે કે જ્યાં સુધી આ સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય પાસાઓને પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકનમાં યોગ્ય રીતે સામેલ કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી પ્રસ્તાવિત માઇનિંગ પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિક અસરોનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન શક્ય નથી. આ જ કારણસર તેમની માંગ છે કે સિજીમાલીમાં પ્રસ્તાવિત બોક્સાઇટ માઇનિંગ પ્રોજેક્ટને અટકાવવામાં આવે અને કંપનીએ આ વિસ્તારમાંથી પોતાની યોજનાઓ પાછી ખેંચી લેવી જોઈએ.
‘જો આજે અમે ડરના આગળ ઝૂકી જઈશું, તો આવતીકાલે અમારા બાળકો માટે કંઈપણ બાકી રહેશે નહીં.’
રાકેશ (બદલાયેલું નામ) પોતાના આંદોલનને અહિંસક ગણાવે છે. આ સંઘર્ષ ભારતીય બંધારણ, ગ્રામસભાના અધિકારો અને સમુદાય દ્વારા સામૂહિક રીતે નિર્ણય લેવાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. આજે રાકેશ માત્ર બન્તેજી ગામના સામાન્ય રહેવાસી નથી, પરંતુ જંગલ અને જમીનના અધિકારો માટે ચાલી રહેલા સંઘર્ષનું પ્રતીક બની ગયા છે.
તેમની કહાની દર્શાવે છે કે વિકાસ અંગેની ચર્ચાઓમાં જેમને ઘણીવાર ‘પછાત’ કહેવામાં આવે છે, તે જ લોકો સૌથી વધુ કિંમત ચૂકવે છે. શાંતિપૂર્ણ આંદોલનના બદલામાં તેમને વારંવાર જેલ જવું પડ્યું અને આ ધરપકડોએ તેમના પરિવારને ગંભીર આર્થિક મુશ્કેલીમાં ધકેલી દીધો. આ માત્ર એક વ્યક્તિની કહાની નથી. આ તેવા સેંકડો આદિવાસી અને જંગલ પર નિર્ભર પરિવારોના અનુભવો દર્શાવે છે, જેમની આજીવિકા જંગલો, ખેતીની જમીન અને તેમના પૂર્વજોના વિસ્તારો સાથે ઊંડે સુધી જોડાયેલી છે.
તેમની કહાની અનેક મુશ્કેલ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે: શું જંગલોની રક્ષા કરવી કોઈ ગુનો છે? શું શાંતિપૂર્ણ વિરોધ માટે જેલની સજા મળવી જોઈએ? શું લોકોની સંમતિ વગર સાચો વિકાસ શક્ય છે?
લતા દેવી ખેડૂત છે અને પોતાના ગુજરાન માટે જંગલ અને પોતાના ખેતર બંને પર નિર્ભર છે. તેઓ દરરોજ સવારે જંગલ અને ખેતરમાં પોતાનો સમય વિતાવે છે. જંગલમાંથી મહુઆ, શાકભાજી, ચૂલો સળગાવવા માટે લાકડું અને પાણી મળે છે, જ્યારે ખેતરમાંથી ચોખા, દાળ અને શાકભાજી મળે છે. આ જ તેમની દુનિયા છે, આ જ તેમની આજીવિકા છે. અનાજનો એક-એક દાણો તેમના બાળકોના ભોજન અને આવનારા ભવિષ્યની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે. તેમનો વિશ્વાસ માત્ર અનુભવ, કઠિન મહેનત અને પ્રકૃતિ પર છે. જ્યાં દુનિયા આગળ વધી રહી છે, ત્યાં તેમનો વિશ્વાસ આજે પણ ધરતી અને પોતાની માટી પર જ ટકેલો છે. તડકામાં સૂકાતું અનાજ માત્ર અનાજ નથી, પરંતુ તેમના પરિવારની મહેનત, આશા અને ભવિષ્ય છે.
તેઓ કહે છે, ‘જંગલ રહેશે તો ખેતી રહેશે, અને ખેતી રહેશે તો અમારું જીવન રહેશે.’
પરંતુ આજે સિજીમાલીમાં આ જીવન સરળ રહ્યું નથી. જંગલ અને જમીન પર વધતું બાહ્ય દબાણ, વિવિધ યોજનાઓ અને પ્રોજેક્ટનો ભય અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા તેમના રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની ગયા છે. તેમ છતાં તેઓ દરરોજની જેમ ખેતર સંભાળે છે, અનાજ સૂકવે છે અને આશા જીવંત રાખે છે. સિજીમાલીની મહિલાઓ ખેડૂત પણ છે, જંગલની રક્ષક પણ છે અને પોતાના અધિકારો તથા પોતાની ધરતી માટે મૌન સંઘર્ષ પણ કરી રહી છે. આ મહિલા માત્ર અનાજ સૂકવી રહી નથી, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વને બચાવી રહી છે.
સિજીમાલીની આ યાત્રા માત્ર એક ભૌગોલિક વિસ્તારને જોવાની યાત્રા નહોતી, પરંતુ એવા જીવનને સમજવાનો પ્રયાસ હતો, જે જંગલ, જમીન અને સામુદાયિક સંબંધો પર આધારિત છે. અહીં લેવામાં આવેલી તસવીરો સિજીમાલીના લોકોના રોજિંદા સંઘર્ષ, શ્રમ, આશા અને પોતાના અધિકારો માટે અડગ રહેવાની કહાની કહે છે.
આ કહાની માત્ર ખનન અને રોકાણની નથી. આ તેવા પહાડોની કહાની છે, જે પાણી આપે છે; તેવા જંગલોની કહાની છે, જે આજીવિકા આપે છે; અને તેવા સમુદાયોની કહાની છે, જે પોતાની જમીન, સંસ્કૃતિ અને ભવિષ્યની રક્ષા માટે અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. જળધારાઓથી લઈને ઘરોના ઓટલા અને દિવાલો પર લખાયેલા નારાઓ સુધી, સિજીમાલીનું દરેક દૃશ્ય એક જ પ્રશ્ન પૂછે છે — વિકાસ કોના માટે અને કઈ કિંમતે?
