Single Mother Guardianship Rights: બોમ્બે હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ બાળકની પરવરિશ માત્ર તેની માતાએ જ કરી હોય, તો તેને પિતાનું નામ, અટક કે જ્ઞાતિ સ્વીકારવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં. અદાલતે કહ્યું કે જૂના ફોર્મ અથવા પરંપરાઓના આધારે બાળકની ઓળખ લાદવી એ બંધારણની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. ઔરંગાબાદ બેન્ચના જસ્ટિસ વિભા કંકણવાડી અને જસ્ટિસ હિતેન વેનેગાવકરની ખંડપીઠે ૨ ફેબ્રુઆરીએ આપેલા પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે સિંગલ મધરને “સંપૂર્ણ વાલી” માનવી એ કોઈ સહાનુભૂતિ નથી, પરંતુ બંધારણીય અધિકાર છે.
અદાલતે શું શું કહ્યું?
ચુકાદાની નકલ બુધવારે સામે આવી હતી. અદાલતે કહ્યું, “આ ચુકાદો પિતૃસત્તાક દબાણથી બંધારણીય વિકલ્પ તરફ આગળ વધવાનો સંકેત છે. વંશપરંપરાને નિયતિ માનવાની વિચારધારા ખતમ થઈને હવે ગરિમાને અધિકાર માનવામાં આવી રહ્યો છે.” જજોએ એમ પણ કહ્યું કે વિકસિત થઈ રહેલા સમાજમાં એવું ન માની શકાય કે બાળકની ઓળખ તેના તે પિતા સાથે જોડાયેલી હોય, જે તેના જીવનમાં હાજર જ નથી, જ્યારે બાળકની પરવરિશનો પૂરો ભાર માતા ઉઠાવે છે. આ આદેશ ૧૨ વર્ષની એક બાળકીની અરજી પર આવ્યો છે, જેમાં તેણે શાળાના રેકોર્ડમાં પોતાનું નામ અને જ્ઞાતિ બદલવાની માંગ કરી હતી. બાળકી ઈચ્છતી હતી કે તેના શાળાના રેકોર્ડમાં નોંધાયેલી “મરાઠા” જ્ઞાતિને બદલીને “અનુસૂચિત જાતિ મહાર” કરવામાં આવે.
અરજીમાં શું માંગ કરવામાં આવી હતી?
અરજી મુજબ, બાળકીની માતા સિંગલ મધર છે અને તે જ તેની કુદરતી વાલી છે. માતાએ પિતા પર જાતીય શોષણનો આરોપ લગાવ્યો હતો, જોકે બાદમાં બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન થયું હતું. સમાધાનમાં નક્કી થયું હતું કે બાળકીની કાયમી કસ્ટડી માતા પાસે જ રહેશે. શાળાએ બાળકીનું નામ અને જ્ઞાતિ બદલવાની માંગને ગયા વર્ષે ફગાવી દીધી હતી, ત્યારબાદ મામલો હાઈકોર્ટ પહોંચ્યો હતો.
અદાલતની કડક ટિપ્પણી
અદાલતે કહ્યું કે જ્યારે મહારાષ્ટ્ર સરકારની નીતિ જ એવું માને છે કે ઓળખના દસ્તાવેજોમાં માતાનું નામ પ્રાથમિક હોઈ શકે છે, ત્યારે કોઈ પણ સરકારી કર્મચારી અથવા ગૌણ સંસ્થાને આ વિનંતીને ઠુકરાવવાનો હક નથી. હાઈકોર્ટે કહ્યું, “બંધારણ ગરિમા સાથે જીવન જીવવાનો અધિકાર આપે છે. તેમાં તે ઓળખ પણ સામેલ છે જે કોઈ ગેરહાજર પિતા સાથે જબરદસ્તીથી જોડવામાં ન આવી હોય, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે તેનો કોઈ કલ્યાણકારી ઉદ્દેશ્ય નથી અને તેનાથી સામાજિક નુકસાન વધી શકે છે.”
સમાજની પૂર્વગ્રહયુક્ત વિચારધારામાંથી બહાર આવવાની જરૂર: અદાલત
અદાલતે શાળાના રેકોર્ડને માત્ર કાગળના દસ્તાવેજ નહીં, પરંતુ એવો જાહેર રેકોર્ડ ગણાવ્યો જે બાળકની સાથે વર્ષો સુધી ચાલે છે અને અનેક સંસ્થાઓમાં તેની ઓળખ નક્કી કરે છે. અદાલતે પિતૃસત્તાક વિચારધારા પર પણ કડકાઈ બતાવતા કહ્યું કે એવું માની લેવું કે ઓળખ પિતાથી જ આવશે, તે કોઈ “વહીવટી નિયમ” નથી, પરંતુ સમાજની પૂર્વગ્રહયુક્ત વિચારધારા છે, જેને હવે બદલવી જોઈએ. અંતમાં કોર્ટે આદેશ આપ્યો કે બાળકીનું નામ અને જ્ઞાતિ બંને તેની વિનંતી અનુસાર શાળાના રેકોર્ડમાં બદલવામાં આવે.
