State Dependence on Centre: આઝાદીના 80મા સ્વતંત્રતા દિવસે પ્રધાનમંત્રીએ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી બોલતાં કહ્યું કે ભારત હવે બીજા દેશો પર નિર્ભર રહેવાનું સહન કરી શકે નહીં. આત્મનિર્ભર ભારત એટલે કે પોતે પર નિર્ભર ભારતની વિચારધારા છેલ્લા એક દાયકાથી આર્થિક નીતિનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો રહી છે. તેમાં બીજા દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, દેશની અંદર પોતાની ક્ષમતા વિકસાવવા અને બીજા દેશો અથવા બાહ્ય શક્તિઓને ભારતના જરૂરી સંસાધનો પર નિયંત્રણ કરતા રોકવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. દેશના સ્તરે આ તર્ક મજબૂત છે. પરંતુ રાજ્યોના સ્તરે ચિત્ર થોડું અલગ અને વધુ જટિલ બની જાય છે.
વિશ્વના બાકીના દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની વાત થઈ રહી છે, પરંતુ દેશની અંદર છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતનાં રાજ્યો દિલ્હી એટલે કે કેન્દ્ર સરકાર પર વધુને વધુ નિર્ભર બનતાં ગયા છે. કેન્દ્રના 17 વર્ષના બજેટના આંકડા દર્શાવે છે કે આ નિર્ભરતા ક્યારે અને શા માટે વધી.
રાજ્યો માટે મોટો હિસ્સો, પરંતુ નાનો થતો પૂલ
ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં શરૂઆતથી જ એક અસંતુલન હતું. બંધારણ ઘડનારાઓએ તેને સમજ્યું અને જરૂરી સમજૂતી તરીકે તેને સ્વીકાર્યું. આરોગ્ય, શિક્ષણ અને પોલીસ સાથે જોડાયેલા ખર્ચની જવાબદારી રાજ્યોની છે—આ એવી સેવાઓ છે જેની સીધી અસર સામાન્ય લોકો પર પડે છે. બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકાર પાસે આવકવેરો, કોર્પોરેટ ટેક્સ અને વસ્તુ તથા સેવા કર (GST)માં કેન્દ્રના હિસ્સા જેવા એવા કર છે, જેમાંથી વધુ અને સરળતાથી આવક વધારી શકાય છે.
અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રિચર્ડ મસ્ક્રેવના સંઘીય નાણાંના જૂના અને પ્રસિદ્ધ મોડલ અનુસાર, શિક્ષણ જેવી સેવાઓનું કામ લોકોની નજીકના સ્તરે કરવું વધુ સારું હોય છે, જ્યારે સંકટના સમયમાં અર્થતંત્રને સંભાળવાનું કામ કેન્દ્ર પાસે હોવું જોઈએ. તેમાં નાણાંની સપ્લાય અને દેવું લેવાના કામો પર કેન્દ્રનું નિયંત્રણ જરૂરી હોય છે. બાદમાં વૉલેસ ઓટ્સે પણ સરકારના સ્થાનિક સ્તરોને ખર્ચની જવાબદારી આપવાની વાત કરી હતી.
સીધી વાત એ છે કે સરકાર પાસે જેટલી ખર્ચ કરવાની જવાબદારી છે, તેના પ્રમાણમાં તેની પાસે આવક પણ હોવી જોઈએ. ભારતનું નાણાં પંચ પણ આ સિદ્ધાંત જાળવવા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જોકે, આ સંતુલન હંમેશાં હાંસલ થઈ શક્યું નથી.
ભારતમાં લાંબા સમયથી વર્ટિકલ ફિસ્કલ ઇમ્બેલેન્સ એટલે કે રાજ્યોના ખર્ચ અને તેમની પોતાની આવક વચ્ચેનું અંતર જળવાઈ રહ્યું છે. કેટલાક અંદાજો અનુસાર આ અંતર સરકારોની કુલ સંયુક્ત આવકના 60 ટકા સુધી રહ્યું છે—એટલે કે રાજ્યો જેટલી આવક પોતે ઊભી કરી શકે છે, તેના કરતાં ઘણો વધારે ખર્ચ કરે છે. ભારતમાં પ્રથમ નાણાં પંચની રચના થઈ ત્યારથી જ આ સંઘીય વ્યવસ્થાની એક મોટી સમસ્યા રહી છે.
આ અંતરને દૂર કરવા માટે આવકની વહેંચણી એટલે કે ડિવોલ્યુશન કરવામાં આવે છે. સિદ્ધાંતની દૃષ્ટિએ તેમાં વધારો થયો છે. 2015માં 14મા નાણાં પંચે રાજ્યોને વહેંચવામાં આવતા કરના પૂલમાં રાજ્યોનો હિસ્સો 32 ટકાથી વધારીને 42 ટકા કર્યો. તેને એક મોટી સિદ્ધિ માનવામાં આવી અને તેને સહકારી સંઘવાદના નવા યુગની શરૂઆત તરીકે ગણાવવામાં આવ્યું.
સરળ ભાષામાં જોઈએ તો આ નાણાકીય આત્મનિર્ભરતાનો એક માર્ગ હતો: રાજ્યોની આવક કેન્દ્રના દર વર્ષના નિર્ણય પર ઓછી નિર્ભર રહેતી અને બંધારણ હેઠળ તેમનો હિસ્સો વધુ નિશ્ચિત અને સુરક્ષિત રહેતો, પરંતુ આવક વહેંચણીનો દર કેટલો અસરકારક છે, તે આ બાબત પર નિર્ભર કરે છે કે જે પૂલ પર આ દર લાગુ થાય છે, તેમાં કુલ કેટલા પૈસા છે.
સમસ્યા એ રહી કે સમય જતાં કેન્દ્ર સરકારની કુલ કર આવકનો નાનો હિસ્સો જ આ પૂલમાં જવા લાગ્યો.
2010ના દાયકાની શરૂઆતમાં આ પૂલમાં જતો હિસ્સો સરેરાશ આશરે 87 ટકા હતો. આ તે સમયની વાત છે જ્યારે 14મા નાણાં પંચ તરફથી રાજ્યોના હિસ્સામાં વધારો લાગુ થયો નહોતો. તે સમયે સેસ અને સરચાર્જ, જેને બંધારણ હેઠળ રાજ્યો સાથે વહેંચવું જરૂરી નથી, કુલ ટેક્સ કલેક્શનનો માત્ર નાનો હિસ્સો હતા.
પરંતુ જેમ જેમ આ સાધનો એટલે કે સેસ અને સરચાર્જનો ઉપયોગ વધ્યો, રાજ્યો સાથે વહેંચવામાં આવતા કરનો પૂલ નાનો થતો ગયો, જ્યારે કાગળ પર રાજ્યોના હિસ્સાનો દર વધેલો હતો. ખાસ કરીને નાણાકીય વર્ષ 2020-21માં આ પૂલ ઘટીને 71.6 ટકા રહ્યો. આ સમગ્ર શ્રેણીમાં એક વર્ષમાં થયેલો સૌથી મોટો ઘટાડો હતો. આ ઘટાડો તે સમયે થયો જ્યારે કેન્દ્રે COVID-19નો સામનો કરવા માટે એવા સેસનો ઉપયોગ કર્યો, જેને રાજ્યો સાથે વહેંચવો જરૂરી નહોતો. આ રીતે આ નાણાંને તે પૂલની બહાર રાખવામાં આવ્યા, જેને રાજ્યો સાથે વહેંચવાનો હતો.
વિડંબના એ છે કે જ્યારે દેશને આત્મનિર્ભર બનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યો, તે જ સમયે રાજ્યો જે નાણાકીય વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે, તે કેન્દ્ર દ્વારા દર વર્ષે લેવામાં આવતા નિર્ણય પર વધુ નિર્ભર થતી ગઈ. જોકે, તેમાં થોડો સુધારો થયો છે અને અંદાજ છે કે 2026-27 સુધીમાં આ હિસ્સો વધીને 84.5 ટકા થઈ શકે છે. તેમ છતાં તેમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવે છે: જે પૂલ પર રાજ્યો નિર્ભર છે, તેમાં ખૂબ ઝડપથી ફેરફાર થઈ શકે છે અને આ ફેરફાર કેન્દ્રના નિર્ણય પર નિર્ભર કરે છે.
તે નંબર જે આખી કહાનીને ઉલટાવી દે છે
આંકડાઓની એક બીજી, સંપૂર્ણપણે અલગ શ્રેણી આ વિશ્લેષણને વધુ જટિલ બનાવે છે, કારણ કે તે તેનાથી વિપરીત ચિત્ર દર્શાવે છે.
રાજ્યોને કુલ ટ્રાન્સફર, જેમાં ડિવોલ્યુશન, ગ્રાન્ટ અને લોન સામેલ છે, 2020-21માં પોતાના સૌથી ઊંચા સ્તરે પહોંચ્યું. આ કેન્દ્રની ટ્રાન્સફર પહેલાંની આવકના 59.1 ટકા હતું. ઓડિટ કરવામાં આવેલા 15 વર્ષના આંકડાઓમાં આ સૌથી વધુ પ્રમાણ હતું. ઉપરથી જોતા એવું લાગી શકે છે કે કેન્દ્રે રાજ્યોને વધુ પૈસા આપ્યા. પરંતુ ઊંડાણથી જોતા જાણવા મળે છે કે આ વધારો મોટા પ્રમાણમાં ગણિતને કારણે થયો હતો.
તે વર્ષે મહામારીને કારણે કેન્દ્રની કર અને બિન-કર આવકમાં મોટો ઘટાડો થયો. બીજી તરફ GST વળતર, બેક-ટુ-બેક લોન અને રાહત માટે આપવામાં આવતી ગ્રાન્ટ રાજ્યોને મળતી રહી. તે સમયે રાજ્યો આરોગ્ય સંકટની સૌથી આગળની હરોળમાં હતા. આ પ્રમાણ એટલા માટે વધ્યું નહોતું કે દિલ્હીએ સામાન્ય વર્ષોની સરખામણીએ કુલ મળીને વધુ પૈસા આપ્યા હતા, પરંતુ એટલા માટે વધ્યું હતું કે તેની પોતાની આવક તે નાણાંની સરખામણીએ વધુ ઝડપથી ઘટી હતી, જે તેણે રાજ્યોને આપ્યા હતા. આ પ્રમાણ 2021-23 દરમિયાન પણ ઊંચું રહ્યું, કારણ કે મહામારી સાથે જોડાયેલી મદદ ચાલુ રહી. ત્યારબાદ કેન્દ્રની આવક વધવા લાગી અને 2024-25 સુધીમાં આ પ્રમાણ ધીમે ધીમે ઘટીને આશરે 51 ટકા થઈ ગયું.
બંને ચાર્ટને સાથે રાખવાથી એક મહત્વપૂર્ણ પરંતુ ઓછી ચર્ચાયેલી બાબત સામે આવે છે. જે ડિવિઝિબલ પૂલ પર રાજ્યોનો બંધારણીય અધિકાર છે, તે ચોક્કસ એવા સમયે નાનો થઈ ગયો જ્યારે રાજ્યોને તેની સૌથી વધુ જરૂર હતી. બીજી તરફ, કુલ ટ્રાન્સફરનું પ્રમાણ, જેમાં કેન્દ્ર તરફથી દર વર્ષે પોતાના નિર્ણયના આધારે આપવામાં આવતી ગ્રાન્ટ પણ સામેલ છે, તે જ સમયગાળા દરમિયાન વધી ગયું.
આવું એટલા માટે થયું કારણ કે દિલ્હીએ આ ઘટાડાને એવી રીતોથી પૂરો કરવાનો નિર્ણય કર્યો, જેના હેઠળ આ નાણાં રાજ્યો સાથે વહેંચવા જરૂરી નહોતા. તેથી રાજ્યોને મદદ તો મળી, પરંતુ આ મદદ બંધારણ ઘડનારાઓની વિચારસરણી અનુસાર આપમેળે અને નિયમોના આધારે મળતા માર્ગથી નહીં, પરંતુ કેન્દ્રની શરતો અને તેના નિર્ણયના આધારે મળી. અધિકાર તરીકે મળતા નાણાં અને પોતાની મરજીથી આપવામાં આવતી મદદ વચ્ચેનો આ તફાવત સંઘવાદ અને ઉદારતા વચ્ચેના મૂળભૂત તફાવતને દર્શાવે છે.
આ કોઈ એક વ્યક્તિને જવાબદાર ઠેરવવાની વાત નથી. 1980ના દાયકાથી જ્યારે પણ સરકારો સામે નાણાકીય મુશ્કેલીઓ આવી છે, અલગ અલગ સરકારોએ સેસનો ઉપયોગ કર્યો છે. ખાસ વાત એ છે કે 15મા અને 16મા નાણાં પંચે ડિવોલ્યુશનનો દર 41 ટકા જાળવી રાખ્યો, તેને ઘટાડવા દીધો નહીં, પરંતુ સમસ્યા કાગળ પર દેખાતા દરમાં નથી, પરંતુ તે પૂલમાં છે જેના પર આ દર લાગુ થાય છે.
રાજ્યો માટે નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા એ જ રીતે છે જેવી કોઈ દેશ માટે રાષ્ટ્રીય આત્મનિર્ભરતા. તેનો અર્થ છે કે બીજાની ઇચ્છા અથવા મદદ પરની નિર્ભરતા ઓછી થાય અને એવા અધિકારો વધે જેને અગાઉથી જણાવ્યા વિના બદલી ન શકાય. જો તેને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો ડિવોલ્યુશન એ જ રીતે કામ કરી શકશે, જે રીતે બંધારણ ઘડનારાઓએ વિચાર્યું હતું. તેનાથી રાજ્યોને પોતાની યોજનાઓ બનાવવા માટે વિશ્વસનીય આધાર મળશે. જો આ સમસ્યાને દૂર કરવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યના સંકટોમાં પણ મદદ એવી રીતોથી આપવામાં આવતી રહેશે, જેના નાણાં રાજ્યો સાથે વહેંચવા કેન્દ્ર માટે જરૂરી નથી.
17મા નાણાં પંચ સામે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય છે: શું તે માત્ર ડિવોલ્યુશનના દર પર ચર્ચા ચાલુ રાખશે કે એવો ફિક્સ્ડ બેઝ નક્કી કરશે, જેના પર આ દર લાગુ થાય. પ્રધાનમંત્રીએ રાજ્યોને કહ્યું છે કે તેઓ સુધારાની ગતિમાં કેન્દ્ર સાથે પગલું મિલાવે. પરંતુ સુધારા માટે પૈસાની જરૂર હોય છે. અને હાલમાં કેન્દ્ર નક્કી કરે છે કે રાજ્યો પાસે કામ કરવા માટે કેટલાં સંસાધનો હશે: આ વર્ષની દર, આ વર્ષનો પૂલ, આ વર્ષની ગ્રાન્ટ. આ સમાન ભાગીદારી નથી. આ એવી ભાગીદારી છે જેમાં એક પક્ષ શરતો નક્કી કરે છે અને બીજા પક્ષને તેની સાથે પગલું મિલાવવાનું કહે છે.
આઝાદી પછીથી ભારતે જે પ્રગતિ કરી છે, તે સ્પષ્ટ દેખાય છે. એ જરૂરી છે કે કોઈ નાણાં પંચ તપાસ કરે કે રાજ્યોને સુધારાને આગળ વધારવામાં વિલંબ શા માટે થઈ રહ્યો છે.
