Supreme Court Contempt Cases: સુપ્રીમ કોર્ટની અવમાનનાના 3,901 કેસોનો નિકાલ, માત્ર 0.5 ટકા કેસોમાં જ સજા
Supreme Court Contempt Cases: શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટે મેટ્રો સ્ટેશન બંધ કરવા, મેટ્રો ટ્રેન સેવાઓ રોકવા અને વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના પોતાના આદેશને લઈને કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ ગોવિંદ મોહન, દિલ્હી પોલીસ કમિશનર અનુરાગ કુમાર અને દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (DMRC)નાં અધ્યક્ષ ડી. થારા સામે પ્રથમ દૃષ્ટિએ અદાલતની અવમાનનાનો કેસ બનતો હોવાનું માન્યું છે. આ કેસ સિવિલ અવમાનના સાથે સંબંધિત છે.
આ કેસમાં સુનાવણી ચાલી રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ તરફથી અવમાનનાની નોટિસ મળ્યા બાદ આ ત્રણેયે પોતાના જવાબમાં બિનશરતી માફી માગી છે. તેમણે પોતાનાં પગલાં એટલે કે સેવાઓ પર મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધનો બચાવ કરતાં કહ્યું કે આવું “કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તથા લોકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા” માટે કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે અદાલતને અવમાનનાની કાર્યવાહી સમાપ્ત કરવાની પણ વિનંતી કરી છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ કેટલી વાર કોઈ વ્યક્તિને તેના આદેશોની જાણીજોઈને અવગણના કરવા બદલ સિવિલ અવમાનનાનો દોષી ઠરાવે છે? સુપ્રીમ કોર્ટના રેકોર્ડ પરથી જાણવા મળે છે કે મોટાભાગના કેસોમાં અદાલત બિનશરતી માફી સ્વીકારી લે છે અને કોઈ સજા સંભળાવતી નથી.
ભારતમાં અદાલતની અવમાનના અધિનિયમ, 1971 હેઠળ બે પ્રકારની અવમાનનાની કાર્યવાહી થાય છે. એક સિવિલ અવમાનના અને બીજી ફોજદારી અવમાનના.
સિવિલ અવમાનનાના કેસમાં અદાલતના કોઈ ચુકાદા, ડિક્રી, નિર્દેશ, આદેશ, રિટ અથવા અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાની જાણીજોઈને અવગણના કરવા બદલ સીધી અરજી દાખલ કરી શકાય છે. અદાલતને આપેલા કોઈ વચનનો જાણીજોઈને ભંગ કરવા બદલ પણ આવી અરજી દાખલ કરી શકાય છે.
બીજી તરફ, ફોજદારી અવમાનનાનો કેસ માત્ર એટર્ની જનરલ અથવા સોલિસિટર જનરલની લેખિત સંમતિથી જ દાખલ કરી શકાય છે. આવું ત્યારે થાય છે, જ્યારે કોઈ કાર્ય અથવા નિવેદન દ્વારા “અદાલતની છબી ખરાબ કરવા અથવા તેની સત્તા ઘટાડવા”નો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. તેમાં બોલાયેલા કે લખાયેલા શબ્દો, સંકેતો, કોઈ વસ્તુ રજૂ કરવાની રીત અથવા એવું કોઈ કાર્ય સામેલ છે, જે ન્યાયિક કાર્યવાહીને અસર કરી શકે અથવા તેમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે. આવું કાર્ય ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયામાં પણ દખલ કરી શકે છે.
ખાસ વાત એ છે કે અદાલતની અવમાનનાનો અર્થ અદાલતની સામાન્ય ટીકા કરવી અથવા તેના વિશે કંઈ પણ બોલી દેવું એવો નથી. તેનો સંબંધ જાણીજોઈને અદાલતના કાર્યમાં અવરોધ ઊભો કરવા અથવા તેની સત્તા ઘટાડવા સાથે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક મહત્ત્વના ચુકાદાઓમાં કહ્યું છે કે કોઈ ન્યાયાધીશના ન્યાયિક કાર્ય અથવા અંતિમ ચુકાદાઓની પ્રામાણિકતાથી, સંતુલિત રીતે અને સન્માનપૂર્વક ટીકા કરવી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ભાગ છે. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે ટીકા ચુકાદાના તર્ક અથવા કાયદાના અર્થઘટન પર આધારિત હોય. આ અધિકાર બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ મળે છે.
આ કાયદાની કલમ 12 હેઠળ અદાલતની અવમાનના બદલ છ મહિના સુધીની સાદી કેદ, 2,000 રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. પરંતુ અદાલતે બહુ ઓછા કેસોમાં આ સજાઓ આપી છે.
એ પણ જરૂરી છે કે સિવિલ અવમાનનાની કાર્યવાહી કથિત ઉલ્લંઘનના એક વર્ષની અંદર શરૂ કરવામાં આવે. આ સમયમર્યાદાને કારણે ઘણી અરજીઓ ન્યાયિક તપાસમાં આગળ વધી શકતી નથી.
સિવિલ અવમાનનાના કેસોનું પરિણામ શું આવે છે
સંસદમાંથી મળેલા આંકડા અનુસાર, 20 માર્ચ 2025 સુધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અવમાનનાના 1,852 કેસો પડતર હતા. તેમાં સિવિલ અને ફોજદારી, બંને પ્રકારના કેસો સામેલ છે. કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે માર્ચ 2025માં લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં કહ્યું હતું કે આ કેસોમાં અદાલતના આદેશોનું પાલન ન થવાનાં કારણોનો રેકોર્ડ સરકાર રાખતી નથી.
ધ પ્રોફેસરના કોર્ટ્સ ડેટાલેબના આંકડા અનુસાર, આ ભારતીય ન્યાયતંત્ર પર કેન્દ્રિત મુકદ્દમાઓના આંકડા અને બિઝનેસ ઇન્ટેલિજન્સ સાથે જોડાયેલો એક વિશેષ પ્રોજેક્ટ છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં સિવિલ અવમાનનાના કુલ 5,566 કેસો પડતર છે અથવા તેમની કાર્યવાહી થઈ ચૂકી છે. તેમાં પક્ષકારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી 5,533 અરજીઓ અને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા પોતાની રીતે શરૂ કરવામાં આવેલા 33 કેસો સામેલ છે.
આ 5,566 કેસોમાંથી 1,647 કેસો પડતર છે, જ્યારે 3,901 કેસો એટલે કે 70 ટકા કેસોનો નિકાલ થઈ ચૂક્યો છે.
આ આંકડાઓ પરથી એ પણ જાણવા મળે છે કે કોઈ કેસનો નિકાલ થવામાં સામાન્ય રીતે 215 દિવસ લાગે છે. એટલે કે લગભગ સાત મહિના. જોકે, સરેરાશ સમયગાળો આના કરતાં ઘણો વધારે, 545 દિવસ છે. તેનું કારણ એ છે કે કેટલાક કેસોમાં અનેક વર્ષો લાગી જાય છે.
એક ચતુર્થાંશ કરતાં વધુ કેસોનો નિકાલ ત્રણ મહિનાની અંદર થઈ જાય છે. પરંતુ 296 કેસો એટલે કે 8 ટકા કેસો એવા છે, જેમનો નિકાલ થવામાં પાંચ વર્ષ કરતાં વધુ સમય લાગે છે.
ધ પ્રોફેસરના આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના પોતાના માપદંડો અનુસાર પણ સિવિલ અવમાનનાના કેસોનો નિકાલ ઝડપથી થતો નથી. સામાન્ય રીતે અવમાનનાના એક કેસમાં સિવિલ સ્પેશિયલ લીવ પિટિશનની સરખામણીમાં લગભગ અઢી ગણો અને સિવિલ રિટ અરજીની સરખામણીમાં બમણો સમય લાગે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના પોતાના વર્ગીકરણ અનુસાર, લગભગ 50 ટકા કેસોને માત્ર ‘નિકાલ કરવામાં આવ્યો’ એવું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જ્યારે 31 ટકા કેસો ફગાવવામાં આવ્યા હતા અને 0.1 ટકાથી પણ ઓછા કેસોમાં અરજી સ્વીકારવામાં આવી હતી.
નિકાલ કરવામાં આવેલા 3,901 કેસોમાંથી 3,681 કેસોના આદેશોની ઓળખ કરી શકાય હતી. આ કેસોના આદેશોનો સંપૂર્ણ લખાણ ઉપલબ્ધ હતો, જેના કારણે તેમનું યોગ્ય રીતે વિશ્લેષણ કરી શકાયું હતું.
આ આદેશો વાંચવાથી જાણવા મળે છે કે માત્ર 0.5 ટકા કેસોમાં એટલે કે 20 કેસોમાં અવમાનનાના દોષી વ્યક્તિને ખરેખર કેદ અને/અથવા દંડની સજા આપવામાં આવી હતી.
0.2 ટકા કેસોમાં એટલે કે 6 કેસોમાં વ્યક્તિને દોષી તો ઠરાવવામાં આવી હતી, પરંતુ કેદની સજા આપવામાં આવી નહોતી.
1.5 ટકા કેસો અદાલત દ્વારા માફી સ્વીકારવામાં આવ્યા બાદ બંધ કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે 98 ટકા કેસો એટલે કે 3,600 કેસોમાં સંબંધિત વ્યક્તિએ અદાલતના આદેશનું પાલન કરી લીધું હતું અથવા કેસ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો કે અરજી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.
એ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે અહીં દરેક આંકડો અલગ નંબર ધરાવતી એક અરજી દર્શાવે છે. અદાલત ક્યારેક એકબીજા સાથે સંબંધિત કેસોની સુનાવણી એકસાથે કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જે 20 અરજીઓમાં સજા કરવામાં આવી હતી, તે અદાલતમાં બનેલી 18 અલગ-અલગ ઘટનાઓ સાથે સંબંધિત હતી.
દિલ્હીના વકીલ નિપુણ સક્સેનાએ સમજાવ્યું કે અવમાનનાની મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ દાખલ થવા છતાં સજાના કેસો ઓછા કેમ હોય છે. તેમણે કહ્યું કે ઘણી વાર આ કાર્યવાહીનો ઉપયોગ અદાલતના આદેશનું પાલન કરાવવા માટે કરવામાં આવે છે. જ્યારે આદેશનું મોટાભાગે પાલન થઈ જાય છે, ત્યારે કેસ બંધ કરી શકાય છે.
તેમણે કહ્યું, “લોકો પોતાના આદેશોનો અમલ કરાવવા માટે ટ્રાયલ કોર્ટમાં જવા માગતા નથી. આથી, જો સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટ કોઈ આદેશ આપે છે, તો લોકો તેનો અમલ કરાવવા માટે અવમાનનાની અરજી દાખલ કરવાનું પસંદ કરે છે. પરંપરાગત રીતે એવું પણ માનવામાં આવતું રહ્યું છે કે જો કોઈ પણ સમયે આદેશનું મોટાભાગે પાલન કરી દેવામાં આવે, તો અવમાનનાની કાર્યવાહી તરત જ બંધ કરી દેવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે આટલી બધી અવમાનનાની અરજીઓ દાખલ થવા છતાં બહુ ઓછા કેસોમાં કોઈને સજા કરવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે.”
અવમાનનાની અરજી દાખલ કરવાના હેતુ વિશે તેમણે કહ્યું, “વ્યવહારિક રીતે અવમાનનાની અરજીઓ સામાન્ય રીતે એવા પક્ષકારો દાખલ કરે છે, જેઓ અદાલતના આદેશનો ઝડપથી અને અસરકારક રીતે અમલ કરાવવા માગે છે.”
સક્સેનાએ કહ્યું, “અદાલતોમાં કેસોની સંખ્યા ખૂબ ઝડપથી વધી રહી છે અને કોઈ પણ નવો કેસ ઇચ્છતું નથી. આથી, મેં અદાલતોને ખૂબ સંયમ રાખતી જોઈ છે. માત્ર સંયમ જ નહીં, પરંતુ અદાલતો ઘણી ઉદારતા પણ દાખવે છે. તેઓ પક્ષકારોને પોતાની ભૂલ સુધારવા અને અવમાનનાની સ્થિતિ સમાપ્ત કરવા માટે ઘણી તકો આપે છે. મેં અદાલતોને અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ કરવાનું અંતિમ વિકલ્પ તરીકે જ અપનાવતી જોઈ છે. ઓછામાં ઓછું સુપ્રીમ કોર્ટમાં તો આવું જ છે.”
રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમણે અવમાનનાના આવા કેસોમાં ભૂલ સુધારવાના પાસા વિશે પણ વાત કરી. તેમણે જણાવ્યું કે અવમાનનાના કેસોમાં અગાઉ થઈ ચૂકેલી ભૂલને પાછળથી સુધારી શકાતી નથી અને તેના કારણે થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ પણ કરી શકાતી નથી. તેથી, સંબંધિત પક્ષકારો પાસે ભૂલ સુધારીને અવમાનના સમાપ્ત કરવાનો વિકલ્પ ખરેખર ઉપલબ્ધ હોતો નથી. તેમણે આવી પરિસ્થિતિઓને “એવા કેસો ગણાવ્યા, જેમાં નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકાતી નથી, કારણ કે નુકસાન પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યું હોય છે.”
અવમાનનાના કેટલાક જાણીતા કેસો, જેમાં સજા સંભળાવવામાં આવી
24 એપ્રિલ 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે શાજી ઑગસ્ટિનને સિવિલ અવમાનનાનો દોષી ઠરાવ્યા હતા. તેમણે રિસોર્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રોપર્ટી કૉમ્પ્લેક્સના ઉપયોગ અને કબજાના શુલ્કની દર મહિને બાકી રહેતી 28.60 લાખ રૂપિયાની રકમ જાણીજોઈને ચૂકવી નહોતી. અદાલતે પોતાના આદેશનું જાણીજોઈને પાલન ન કરવા બદલ તેમને ત્રણ મહિનાની સાદી કેદ અને 20,000 રૂપિયાના દંડની સજા સંભળાવી હતી.
નવેમ્બર 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશોની જાણીજોઈને અવગણના સાથે જોડાયેલા એક કેસમાં છ મહિનાની સાદી કેદ અને 12.5 લાખ રૂપિયાનો દંડ ફટકાર્યો હતો. અદાલતે ભારતીય મૂળના કેન્યાના એક નાગરિકને સિવિલ અને ફોજદારી, બંને પ્રકારની અવમાનનાનો દોષી ઠરાવ્યો હતો.
આ કેસ બાળકની કસ્ટડી એટલે કે તેની સંભાળ અને અભિરક્ષા સાથે સંબંધિત હતો. બાળકના પિતાએ પોતાના પુત્રને કેન્યા લઈ જવા માટે વિદેશી અદાલતના બનાવટી “મિરર ઑર્ડર” એટલે કે ભારતની અદાલતના આદેશ જેવો જ આદેશ રજૂ કર્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે બાળકને પાછો લાવવાના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોનું પાલન કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
પદ પર કાર્યરત કોઈ ન્યાયાધીશને ફોજદારી અવમાનનાનો દોષી માત્ર એક જ વાર ઠરાવવામાં આવ્યો છે.
કલકત્તા હાઈકોર્ટના વર્તમાન ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સી. એસ. કર્ણને સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના અનેક ન્યાયાધીશો પર જાહેરમાં ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે તેઓ અહીં જ અટક્યા નહોતા, પરંતુ કોઈ પુરાવા આપ્યા વિના સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો વિરુદ્ધ “આદેશો” જારી કરવાનો પ્રયાસ પણ કર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટની સાત ન્યાયાધીશોની બેન્ચે તેમનાં કાર્યોને “અદાલતની અવમાનનાનાં સૌથી ગંભીર અને અત્યંત ગંભીર કૃત્યો” ગણાવ્યાં હતાં. તેમને દોષી ઠરાવીને છ મહિનાની કેદની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. આ સાથે તેઓ ભારતીય ઇતિહાસમાં જેલમાં મોકલવામાં આવેલા હાઈકોર્ટના પ્રથમ વર્તમાન ન્યાયાધીશ બન્યા હતા.
2002માં જાણીતી લેખિકા અને સામાજિક કાર્યકર અરુંધતી રૉયે એક જૂના કેસના જવાબમાં સોગંદનામું દાખલ કર્યું હતું. તેમાં તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટ પર દૂષિત ઇરાદા ધરાવવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે અદાલત અસહમતિના અવાજને દબાવવા અને જાહેર ટીકાને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે તેમનાં નિવેદનો નિષ્પક્ષ ટીકાની મર્યાદા ઓળંગી ગયાં હતાં અને તેમણે અદાલતની ગરિમાને ઠેસ પહોંચાડી હતી. અદાલતની ફોજદારી અવમાનના બદલ તેમને દોષી ઠરાવવામાં આવ્યાં હતાં અને એક દિવસની સાદી કેદ તથા 2,000 રૂપિયાના દંડની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.
2020માં વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે સોશિયલ મીડિયા પર બે ટ્વીટ કર્યાં હતાં. તેમાંથી એકમાં તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટ અને ભારતના અગાઉના ચાર મુખ્ય ન્યાયાધીશોની ભૂમિકાની ટીકા કરતાં તેમના પર “લોકશાહીને બરબાદ કરવાનો” આરોપ લગાવ્યો હતો. બીજા ટ્વીટમાં તેમણે મહામારી દરમિયાન લૉકડાઉનના સમયે મુખ્ય ન્યાયાધીશ દ્વારા મોંઘી મોટરસાઇકલ ચલાવવા અંગે ટિપ્પણી કરી હતી. તે સમયે અદાલતો લોકો માટે બંધ હતી અને ત્યાં વ્યક્તિગત રીતે સુનાવણી થતી નહોતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ ટ્વીટ્સે ન્યાયતંત્રના પાયાને નબળા પાડ્યા હતા અને ન્યાય આપવાની વ્યવસ્થામાં લોકોના વિશ્વાસને ડગમગાવ્યો હતો. ભૂષણને દોષી ઠરાવીને 1 રૂપિયાના સાંકેતિક દંડની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. સાથે જ કહેવામાં આવ્યું હતું કે જો તેઓ દંડ નહીં ભરે, તો તેમને ત્રણ મહિનાની કેદ થશે અને ત્રણ વર્ષ સુધી વકીલાત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે.
1991માં ગુજરાતના નડિયાદમાં પોલીસ અધિકારીઓએ એક મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની ધરપકડ કરી હતી, તેમને હાથકડી પહેરાવી હતી, તેમની સાથે મારપીટ કરી હતી અને જાહેરમાં ફેરવ્યા હતા. સ્થાનિક પોલીસ વહીવટીતંત્ર વિરુદ્ધ તેમણે આપેલા ન્યાયિક ચુકાદાઓનો બદલો લેવા માટે આવું કરવામાં આવ્યું હતું.
આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાની રીતે નોંધ લીધી હતી. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે કોઈ ન્યાયાધીશ પર હુમલો કરવો એ સમગ્ર ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા પર હુમલો કરવા સમાન છે.
આ કેસમાં સામેલ અનેક પોલીસ અધિકારીઓને ફોજદારી અવમાનનાના દોષી ઠરાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમને કેટલાક મહિનાથી લઈને એક વર્ષ સુધીની કેદની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.
