Supreme Court General Category: સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) સરકારી નોકરીઓમાં જનરલ કેટેગરીને (General Category) લઈને હાલમાં જ બે ઐતિહાસિક નિર્ણયો સંભળાવ્યા છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જો અનામત શ્રેણીનો કોઈ ઉમેદવાર કોઈપણ રાહત કે છૂટછાટનો લાભ લીધા વિના સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારો કરતા વધુ સારું પ્રદર્શન કરે છે, તો તેને જનરલ અથવા ઓપન કેટેગરીમાં જ માનવામાં આવશે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ બંને ચુકાદાઓમાં પોતાના અગાઉના વલણને જ દોહરાવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નવા નિર્ણયોની જનરલ કેટેગરી પર ઘણી અસરો પડશે. આ સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયો સરકારી નોકરીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં મેરિટ આધારિત પસંદગીને વધુ મજબૂત બનાવશે.
ન્યાયમૂર્તિ દીપાંકર દત્તા અને ઓગસ્ટીન જ્યોર્જ મસીહની બેન્ચે ૧૯ ડિસેમ્બરે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના એક નિર્ણયને યથાવત રાખતા કહ્યું કે ઓપન કેટેગરીનો અર્થ છે ‘ખુલ્લી’, એટલે કે તેમાં સામેલ થવાની એકમાત્ર શરત મેરિટ છે. અદાલતના નિર્ણયથી એ સ્પષ્ટ થયું કે જાતિ, વર્ગ કે લિંગના આધારે કોઈને આમાંથી બહાર રાખી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે અરજી ફોર્મમાં અનામત શ્રેણીનો ઉલ્લેખ કરી દેવા માત્રથી કોઈ ઉમેદવાર આપોઆપ માત્ર અનામત બેઠક માટે લાયક બની જતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે કર્ણાટકના એક કેસની સુનાવણી દરમિયાન ભારતીય વન સેવાના બિન-અનામત કેડરમાં અનુસૂચિત જાતિ શ્રેણીના ઉમેદવારની નિમણૂક પર વિચાર કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. આ કેસમાં ઉમેદવારે પસંદગીના પ્રારંભિક પરીક્ષાના તબક્કામાં અનામતનો લાભ લીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના આ બંને નિર્ણયો અનામત શ્રેણીના ઉમેદવારોને જનરલ કે ઓપન અથવા સામાન્ય યાદીમાં સામેલ કરવાની મર્યાદાના સંબંધમાં એક જ સિક્કાની બે બાજુ સમાન છે.
સામાન્ય વર્ગ માટે આ બે આદેશોનો અર્થ શું છે?
રાજસ્થાન સાથે જોડાયેલા કેસમાં હાજર રહેલા એડવોકેટ કાર્તિક સેઠે એનડીટીવીને જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટનો ૧૯ ડિસેમ્બરનો નિર્ણય જમીની સ્તર પર કશું જ બદલતો નથી, પરંતુ તે વાસ્તવમાં સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના વલણને વધુ મજબૂત બનાવે છે. સેઠે કહ્યું કે આ નિર્ણય કોઈ નવો કાનૂની સિદ્ધાંત આપતો નથી, પરંતુ અગાઉથી નક્કી થયેલી સ્થિતિને જ દોહરાવે છે. ખાસ કરીને ઈન્દિરા સાહની કેસમાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે અનામત શ્રેણીના તેજસ્વી ઉમેદવારોને તેમની યોગ્યતાના આધારે તક મળવી જોઈએ. જો તેઓ કોઈપણ રાહત કે છૂટછાટનો લાભ લીધા વિના સામાન્ય શ્રેણીના કટ-ઓફ કરતા વધુ માર્ક્સ મેળવે છે, તો તેમને ખુલ્લી શ્રેણીની બેઠકો પર સામેલ કરી શકાય છે.
સેઠે કહ્યું કે રાજસ્થાન કેસમાં નિર્ણય આપતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે અનામત શ્રેણીના તે ઉમેદવારો, જેઓ પસંદગીના કોઈપણ તબક્કે કોઈપણ રાહત કે છૂટછાટનો લાભ લીધા વિના માત્ર પોતાની યોગ્યતાના આધારે પસંદ થાય છે, તેમને શોર્ટલિસ્ટિંગના તબક્કામાં પણ ખુલ્લી શ્રેણીની જગ્યાઓમાં સામેલ કરવા જોઈએ. સેઠે ઉમેર્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ ઉમેદવારે કોઈપણ તબક્કે છૂટ કે રાહતનો લાભ લીધો છે, પછી ભલે તે પ્રારંભિક સ્તરે જ કેમ ન હોય, તો તેમને સામાન્ય શ્રેણીની બેઠકો પર ગણતરીમાં લેવા સ્વીકાર્ય નથી. આ સ્થિતિને ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા વિરુદ્ધ જી. કિરણ અને અન્યના કેસમાં આવેલા નિર્ણયમાં વધુ મજબૂત કરવામાં આવી છે. કર્ણાટક કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે દોહરાવ્યું કે એકવાર અનામત શ્રેણીના ઉમેદવારે કોઈપણ પ્રકારની છૂટનો લાભ લઈ લીધો, પછી બિન-અનામત પદો માટે તેમના નામ પર વિચાર કરી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ જે.કે. મહેશ્વરી અને વિજય બિશ્નોઈની પીઠે મંગળવારે કેન્દ્ર સરકારની અરજી સ્વીકારતા આ ટિપ્પણી કરી હતી. આ અરજી કર્ણાટક હાઈકોર્ટના એ નિર્ણય વિરુદ્ધ હતી, જેમાં અનુસૂચિત જાતિના એક ઉમેદવારને સામાન્ય યાદીમાં સામેલ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી કારણ કે તેનો રેન્ક સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર કરતા સારો હતો, જોકે તેણે પરીક્ષાના પ્રારંભિક તબક્કામાં છૂટનો લાભ લીધો હતો.
‘સામાન્ય શ્રેણી’ ની વ્યાખ્યા પર સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યારે અનામત શ્રેણીઓ (SC, OBC, MBC, EWS વગેરે) નું કટ-ઓફ સામાન્ય શ્રેણી કરતા વધારે હોય છે, ત્યારે જે ઉમેદવારો સામાન્ય કટ-ઓફ પાર કરે છે, તેમને સરકારી નોકરીઓમાં સામાન્ય ક્વોટામાં સામેલ કરવા જોઈએ. અદાલતે દોહરાવ્યું કે સામાન્ય શ્રેણી જાતિ, વર્ગ કે લિંગને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ માટે ખુલ્લી છે. કોર્ટે સૌરવ યાદવ કેસનો હવાલો આપતા કહ્યું, “ખુલ્લી શ્રેણી તમામ માટે ખુલ્લી છે. તેમાં સામેલ થવાની શરત માત્ર મેરિટ છે.”
અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ભરતી અભિયાનોમાં ‘ખુલ્લી’, ‘બિન-અનામત’ કે ‘સામાન્ય’ શ્રેણીનો અર્થ એવા પદો છે જેના પર કોઈ પણ યોગ્ય ઉમેદવાર નિમણૂક પામી શકે છે, પછી ભલે તે કોઈ પણ જાતિ, જ્ઞાતિ, વર્ગ કે લિંગનો હોય. આવા પદ કોઈ પણ વર્ગ માટે અનામત હોતા નથી.
રાજસ્થાન અને કર્ણાટક હાઈકોર્ટના કેસ શું હતા?
રાજસ્થાન કેસ: ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં હાઈકોર્ટ અને જિલ્લા અદાલતોમાં જુનિયર જ્યુડિશિયલ આસિસ્ટન્ટ અને ક્લાર્ક ગ્રેડ-II ની ભરતી થઈ હતી. પરિણામમાં જોવા મળ્યું કે અનામત શ્રેણીના કટ-ઓફ સામાન્ય શ્રેણી કરતા વધુ હતા. કેટલાક ઉમેદવારોએ સામાન્ય કટ-ઓફ પાર કર્યો હતો પણ પોતાની શ્રેણીના કટ-ઓફથી ઓછા માર્ક્સ હોવાથી તેમને બહાર કરી દેવાયા હતા. હાઈકોર્ટે નિર્ણય આપ્યો કે મેરિટને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેને યથાવત રાખ્યો.
કર્ણાટક કેસ: ૨૦૧૩ની ભારતીય વન સેવા (IFS) પરીક્ષાનો આ વિવાદ હતો. જી. કિરણ (SC ઉમેદવાર) એ પ્રારંભિક પરીક્ષામાં અનામતની છૂટનો લાભ લઈ મુખ્ય પરીક્ષામાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. અંતિમ મેરિટ લિસ્ટમાં તેમનો રેન્ક એન્ટની (General ઉમેદવાર) કરતા સારો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટનો નિર્ણય રદ કરતા કહ્યું કે પ્રારંભિક પરીક્ષા એ પસંદગી પ્રક્રિયાનો જ ભાગ છે. જો તમે પ્રારંભિક તબક્કે છૂટનો લાભ લીધો છે, તો બાદમાં સામાન્ય શ્રેણીમાં નિમણૂકનો દાવો કરી શકાય નહીં.
