Supreme Court Maternity Leave Verdict: બાળકને દત્તક લેનારી મહિલાઓને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો છે કે દત્તક લેનારી મહિલાઓને પણ પ્રસૂતિ રજા આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં. દત્તક લેનારી માતાઓ પણ જન્મ આપનારી માતાઓની જેમ જ સમાન માતૃત્વ લાભ મેળવવા માટે હકદાર છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ત્રણ મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકને દત્તક લેનારી મહિલાને રજા આપવાથી વંચિત રાખવી એ તેના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશમાં શું કહ્યું?
ઉંમરની મર્યાદા ગેરબંધારણીય: ૩ મહિનાથી મોટા બાળકને દત્તક લેનારી મહિલાને મેટરનિટી લીવ આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં.
બિન-જૈવિક પરિવાર પણ કાયદેસર: પરિવાર બનાવવાની બિન-જૈવિક રીતો (દત્તક લેવું) પણ એટલી જ કાયદેસર છે. જૈવિક પરિબળો જ પરિવાર બનાવે તે જરૂરી નથી.
સમાન અધિકાર: દત્તક લેવાયેલું બાળક જૈવિક બાળકથી અલગ નથી. રિપ્રોડક્ટિવ ઓટોનોમી (પ્રજનન સંબંધી સ્વાયત્તતા) નો અધિકાર માત્ર જૈવિક પ્રજનન સુધી મર્યાદિત નથી.
કલમ ૬૦ (૪) અસંવૈધાનિક: સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૦ ની કલમ ૬૦ (૪) ને SC એ કલમ ૧૪ (સમાનતા) અને ૨૧ (જીવવાનો અધિકાર) ના ઉલ્લંઘન બદલ અસંવૈધાનિક ઠેરવી છે. અગાઉ આ કાયદો માત્ર ૩ મહિનાથી નાની ઉંમરના બાળકને દત્તક લેવા પર જ રજાની મંજૂરી આપતો હતો.
માતૃત્વ સુરક્ષા એ માનવાધિકાર છે
જસ્ટિસ જે.બી. પારદીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે જણાવ્યું કે માતૃત્વ રજા એ માનવાધિકારનું મહત્વનું પાસું છે. ભલે જૈવિક માતા અને દત્તક લેનારી માતાના સંજોગો અલગ હોય, પરંતુ કાયદાનો હેતુ બંનેને સમાન સુરક્ષા આપવાનો હોવો જોઈએ. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પિતૃત્વ રજા (Paternity Leave) ની નીતિ લાવવા પર પણ વિચાર કરવા વિનંતી કરી છે.
કેવી રીતે કોર્ટ પહોંચ્યો આ મામલો?
કર્ણાટકની વકીલ હમસાનંદિની નંદુરીએ સામાજિક સુરક્ષા સંહિતાની કલમ ૬૦ (૪) ને પડકારી હતી. ૨૦૧૭ માં જ્યારે તેમણે સાડા ચાર વર્ષની બાળકી અને તેના બે વર્ષના ભાઈને દત્તક લીધા, ત્યારે તેમના એમ્પ્લોયર (માલિક) એ મેટરનિટી લીવ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કારણ એ હતું કે બાળકો ૩ મહિનાથી વધુ ઉંમરના હતા. નંદુરીએ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રતિબંધ ભેદભાવપૂર્ણ અને અસંવૈધાનિક છે.
દેશભરની કામકાજી માતાઓ પર અસર
આ ચુકાદાથી હવે દેશભરમાં ખાનગી કે સરકારી ક્ષેત્રમાં કામ કરતી તે તમામ મહિલાઓને ફાયદો થશે જેઓ અનાથ, ત્યજી દેવાયેલા અથવા શરણે આવેલા બાળકોને દત્તક લે છે. હવે બાળક ગમે તેટલી ઉંમરનું હોય, દત્તક લેનારી માતાને કાયદેસર રીતે માતૃત્વ રજાનો લાભ મળશે.
