Supreme Court On Aravali Hills: અરવલ્લી પર્વતમાળાની નવી વ્યાખ્યાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે પર્યાવરણીય ચિંતાઓ વચ્ચે હાઇ પાવર કમિટીને વ્યાપક તપાસની જવાબદારી સોંપી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ની અધ્યક્ષતાવાળી પીઠે કહ્યું કે સમિતિનું મુખ્ય કાર્ય પૂર્વ સમિતિના રિપોર્ટમાં અપનાવવામાં આવેલા ૧૦૦ મીટર ઊંચાઈ અને ૫૦૦ મીટર ગેપના માપદંડોની વૈજ્ઞાનિક અને પારિસ્થિતિક માન્યતાનું પરીક્ષણ કરવાનું રહેશે. અદાલત પહેલાથી જ વિતેલા વર્ષ ૨૦ નવેમ્બરના પોતાના ચુકાદામાં સ્વીકારવામાં આવેલી આ વ્યાખ્યાના અમલીકરણ પર રોક લગાવી ચૂકી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કમિટીને એ પણ તપાસ કરવા માટે કહ્યું છે કે રાજસ્થાનની ૧૨,૦૮૧ પહાડીઓમાંથી માત્ર ૧,૦૪૮ પહાડીઓ જ ૧૦૦ મીટર ઊંચાઈની શરત પૂરી કરતી હોવાના વ્યાપક દાવામાં કેટલું સત્ય અને વૈજ્ઞાનિક આધાર છે. આલોચકોનું કહેવું છે કે આ માપદંડના કારણે મોટી સંખ્યામાં ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી પહાડીઓ સંરક્ષણના દાયરામાંથી બહાર થઈ જશે, જેનાથી અરવલ્લી વિસ્તારને ગંભીર નુકસાન પહોંચી શકે છે.
માઇનિંગની પર્યાવરણીય અસરનું થશે પૂરું મૂલ્યાંકન
સમિતિ એ પણ વિશ્લેષણ કરશે કે નવી સીમા નિર્ધારણ પછી અરવલ્લી વિસ્તારમાં ‘Sustainable Mining’ કે ‘Regulated Mining’ ની પરવાનગી આપવાથી પર્યાવરણ પર શું અસરો પડી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર નિયામકીય દેખરેખ હોવાથી પર્યાવરણીય જોખમો સમાપ્ત નથી થઈ જતા અને સંભવિત નુકસાનનો ઊંડો અભ્યાસ જરૂરી છે.
સંરક્ષણમાંથી બહાર થનારા વિસ્તારોની ઓળખ
કમિટીને એવા વિસ્તારોની વિગતવાર ઓળખ કરવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે જે અરવલ્લીની નવી વ્યાખ્યાના કારણે સંરક્ષણના દાયરામાંથી બહાર થઈ શકે છે. આ દરમિયાન સમિતિએ સંબંધિત વિસ્તારોની જૈવ વિવિધતા, પારિસ્થિતિક તંત્ર અને પર્યાવરણીય મહત્વને ધ્યાનમાં રાખવું પડશે જેથી કોઈ સંવેદનશીલ વિસ્તાર અજાણતા સંરક્ષણથી વંચિત ન રહી જાય.
‘પછીથી સુધારવું મુશ્કેલ બનશે’
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે સમિતિએ નિષ્પક્ષ રીતે એ મૂલ્યાંકન કરવું પડશે કે પ્રસ્તાવિત ઉપાયોના અમલીકરણથી એવા પર્યાવરણીય કે પારિસ્થિતિક પરિણામો તો નહીં આવે ને જેને પછીથી બદલવા અત્યંત મુશ્કેલ કે અશક્ય બની જાય. અદાલતે ભાર પૂર્વક કહ્યું કે કોઈ પણ અંતિમ નિર્ણય પહેલા તેના લાંબા ગાળાના પ્રભાવોને સમજવા આવશ્યક છે.
નિષ્ણાતોને પણ કમિટીમાં સામેલ કરાયા
હાઇ પાવર કમિટીમાં નિષ્ણાતોને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હ્યુમન સેટલમેન્ટ્સના સ્કૂલ ઓફ એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટીના ડીન જે. કૃષ્ણાસ્વામી અને સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ હરિયાણાના લક્ષ્મીકાંત શર્માને વિશેષ આમંત્રિત સભ્ય બનાવવામાં આવ્યા છે. પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયના ડાયરેક્ટર સ્તરના અધિકારી સમિતિના સભ્ય સચિવ રહેશે.
જનપ્રતિનિધિઓની સલાહ પણ લેવાશે
અદાલતે કહ્યું કે આ મામલો પર્યાવરણવાદીઓ, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ, માઇનિંગ લીઝ ધારકો અને સ્થાનિક ગ્રામીણો સહિત મોટી સંખ્યામાં હિતધારકોને પ્રભાવિત કરે છે. તેથી કમિટી સાર્વજનિક પ્રતિનિધિત્વ અને સૂચનો પણ આમંત્રિત કરી શકે છે. મામલાની આગામી સુનાવણી ૭ સપ્ટેમ્બરે થશે, જ્યારે સમિતિની પ્રગતિ અને તારણો પર ચર્ચા કરવામાં આવશે.
