UNESCO Girls Education Report: શુક્રવારે જાહેર થયેલા UNESCOના નવા અહેવાલ અનુસાર, ગ્રામીણ ભારતમાં 100 છોકરાઓ ધોરણ 11 અને 12 એટલે કે ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે માત્ર 59 છોકરીઓ જ આ સ્તરનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકે છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે શહેરોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચે સમાનતા તરફ પ્રગતિ થઈ હોવા છતાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શાળાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવાના મામલે મોટો તફાવત છે.
‘Gender Equity in Access to Education’ નામના આ અહેવાલમાં 31 ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં શિક્ષણમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચેના તફાવતનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટેનો સમાયોજિત જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સ એકંદરે 0.89, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 0.59 અને શહેરી વિસ્તારોમાં 1.0 છે.
એકંદરે ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવાનો આંકડો 0.89 હોવાનો અર્થ એ છે કે 100 છોકરાઓ આ સ્તરનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે લગભગ 89 છોકરીઓ પણ આ અભ્યાસ પૂર્ણ કરે છે.
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ આંકડો ઘટીને 100 છોકરાઓ સામે 59 છોકરીઓનો રહી જાય છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ સમાનતા સુધી પહોંચી ગયાં છે.
જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સ 1 હોવાનો અર્થ એ છે કે છોકરીઓ અને છોકરાઓનાં પરિણામો સમાન છે.
ભારતના કિસ્સામાં ગ્રામીણ વિસ્તારોનો આંકડો દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરતી છોકરીઓ અને છોકરાઓના પ્રમાણમાં મોટો તફાવત છે.
ગ્રામીણ છોકરીઓ સામે વધુ મોટો તફાવત
અહેવાલમાં 2020-24ના આંકડાઓના આધારે 31 ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં સ્થળ અને પરિવારની આર્થિક સ્થિતિના આધારે ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં રહેલા તફાવતનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે જે દેશોમાં છોકરીઓ પાછળ છે, ત્યાં જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સની સરેરાશ 0.87 હતી. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તે ઘટીને 0.74 રહી ગઈ, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં તે 0.96 હતી.
ભારત પણ આ વ્યાપક સ્થિતિ દર્શાવે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં છોકરીઓ ઘણી પાછળ છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ સમાનતા સુધી પહોંચી ગયાં છે.
ભારતમાં ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચેનો તફાવત શાળામાં પ્રવેશના આંકડાઓમાં પણ જોવા મળે છે. ASER 2024ના અહેવાલ અનુસાર, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 15-16 વર્ષની વયની 8.1 ટકા છોકરીઓ શાળામાં પ્રવેશ મેળવતી નહોતી. 2022માં આ આંકડો 7.9 ટકા હતો. જોકે, આ આંકડાઓ અભ્યાસ પૂર્ણ કરવાને બદલે તે સમયે શાળામાં પ્રવેશની સ્થિતિ દર્શાવે છે, પરંતુ તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મોટી વયની છોકરીઓને શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી રાખવી હજી પણ એક પડકાર છે.
UNESCOના અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે દેશોમાં છોકરીઓને શિક્ષણમાં નુકસાનનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યાં સૌથી ગરીબ પરિવારોમાં જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સની સરેરાશ 0.66 હતી. તેની સરખામણીએ સૌથી ધનિક 20 ટકા પરિવારોમાં આ આંકડો 0.92 હતો. તેનાથી જાણવા મળે છે કે ગરીબી શિક્ષણમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચેનો તફાવત વધારે છે.
જોકે, અહેવાલમાં શિક્ષણ સુધી પહોંચવામાં વિવિધ પ્રકારની મુશ્કેલીઓની સંયુક્ત અસર તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. તેમાં જણાવાયું છે, “શિક્ષણ સુધી પહોંચવામાં લિંગ આધારિત તફાવત માત્ર લોકોની વ્યક્તિગત પસંદગીને કારણે હોતો નથી, પરંતુ રાજકીય, આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વ્યવસ્થાઓની સાથે શિક્ષણ સંબંધિત નીતિઓ અને પદ્ધતિઓને કારણે પણ હોય છે, જે બાળકો, કિશોરો અને યુવાનોને શિક્ષણથી વંચિત રાખે છે.”
અહેવાલ અનુસાર, આ તફાવતોને “લિંગ અને ગરીબી, ભૌગોલિક સ્થિતિ તથા કોઈ સામાજિક અથવા વસ્તીવિષયક જૂથનો ભાગ હોવા સાથે સંકળાયેલા નિયમો જેવા પરિબળો વચ્ચેના સંબંધ” દ્વારા વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે.
નીતિઓમાં વ્યવહારુ અવરોધો દૂર કરવા જરૂરી
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે છોકરીઓની શિક્ષણ સુધી પહોંચ સુધારવા માટે એવા વ્યવહારુ અવરોધો દૂર કરવા જરૂરી છે, જે તેમને શાળામાં પ્રવેશ મેળવવા, નિયમિત રીતે શાળાએ જવા અને અભ્યાસ પૂર્ણ કરવાથી રોકે છે. તેમાં આવવા-જવાનો ખર્ચ, શાળામાં સુરક્ષાનો અભાવ, પૂરતી શૌચાલય સુવિધાઓ ન હોવી અને ગર્ભાવસ્થા અથવા નાની ઉંમરે લગ્નને કારણે શાળા છોડી દેનારી છોકરીઓને સહાય ન મળવી સામેલ છે.
અહેવાલમાં ભારત સાથે સંકળાયેલા સંશોધનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેથી લક્ષિત યોજનાઓની અસર દર્શાવી શકાય. UNESCO દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે દેશભરમાં શૌચાલય બનાવવાની પહેલથી કિશોરીઓના શાળામાં પ્રવેશમાં વધારો થયો હતો, ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે અલગ-અલગ શૌચાલયો બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.
ભારતમાં થયેલા સંશોધનથી એ પણ જાણવા મળે છે કે નાની ઉંમરથી અને સતત મળતા મધ્યાહન ભોજનથી અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડી દેવાનો દર ઘટે છે, ખાસ કરીને છોકરીઓમાં. કર્ણાટકનાં 121 ગામોમાં કરવામાં આવેલા રૅન્ડમાઇઝ્ડ ટ્રાયલમાં જાણવા મળ્યું કે સ્થાનિક ક્લબો દ્વારા છોકરીઓને જીવન માટે જરૂરી બાબતો શીખવાની અને સામાજિક સંબંધો બનાવવાની તકો આપવાથી માધ્યમિક શાળાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવામાં થોડી મદદ મળી હતી. જોકે, નાની ઉંમરે લગ્ન હજી પણ ચિંતાનો વિષય રહ્યા હતા.
અહેવાલમાં નેપાળનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે કે સતત અમલમાં મૂકવામાં આવેલી નીતિઓ લિંગ આધારિત તફાવત કેવી રીતે ઘટાડી શકે છે. નેપાળમાં છોકરીઓ દ્વારા માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવાનો દર 1990માં 8 ટકાથી વધીને 2024માં 89 ટકા થયો હતો અને છોકરાઓ તથા છોકરીઓ સમાનતા સુધી પહોંચ્યાં હતાં. UNESCO અનુસાર, આ પ્રગતિનું એક કારણ મફત અને ફરજિયાત પાયાના શિક્ષણની ખાતરી આપતા કાયદા છે. આ ઉપરાંત, લક્ષિત શિષ્યવૃત્તિ, શાળાની વધુ સારી સુવિધાઓ અને પરીક્ષામાં કરવામાં આવેલા એવા ફેરફારો પણ તેના કારણો રહ્યાં, જેના કારણે ઉચ્ચ ધોરણોમાં આગળ વધવું સરળ બન્યું.
જોકે, અહેવાલે ચેતવણી પણ આપી છે કે જો અન્ય અવરોધો યથાવત્ રહે, તો માત્ર એક યોજના અથવા પગલું પૂરતું ન બની શકે. તેમાં જણાવાયું છે, “જો આવવા-જવાનો ખર્ચ ખૂબ વધારે હોય, તો ફી નાબૂદ કરવાથી શિક્ષણ મફત બની જતું નથી. જો શાળાઓ સુરક્ષિત ન હોય, તો શિષ્યવૃત્તિનો વધુ લાભ મળતો નથી. જો નાની ઉંમરની માતાઓ પાસે બાળકોની સંભાળ માટેની સુવિધા ન હોય, તો તેમને ફરીથી શાળામાં પ્રવેશ આપવાની નીતિઓ અસરકારક બની શકતી નથી.”
