Vande Mataram Controversy: સોમવારે લોકસભામાં ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત, વંદે માતરમની 150મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે 10 કલાકની ચર્ચા થઈ. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આરોપ લગાવ્યો કે 1937માં વંદે માતરમના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ શ્લોકો કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. તેમણે આને “ગીતનું વિભાજન” ગણાવ્યું અને દલીલ કરી કે આ “વિભાજન” એ આખરે દેશના વિભાજનના બીજ વાવ્યા. ચાલો વંદે માતરમ ગીત વિશેની અહીં ડિટેલમાં ચર્ચા કરીયે અને જાણીએ કે ખરેખર શું મુદ્દા છે ? શું ગીતના વિભાજનથી ખરેખર દેશના વિભાજન થયું?
મોદીએ કોંગ્રેસ અને નેહરુ પર હુમલો કરતા દાવો કર્યો કે તેઓ મુસ્લિમ લીગને વશ થઈ ગયા અને રાષ્ટ્રીય ગીતને ટુકડા કરી નાખ્યા હતા. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું મુસ્લિમોને ખુશ કરવા માટે વંદે માતરમ જાણી જોઈને તોડવા મરોડવામાં આવ્યું હતું. આ વિશે તથ્યો અને ઇતિહાસ શું કહે છે?
વંદે માતરમ ક્યારે રચાયું?
બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ 1875માં આ ગીતના પહેલા બે શ્લોકો રચ્યા હતા. તે સમયે, દેશના લોકો બ્રિટિશ શાસનની નીતિઓથી ખૂબ જ પરેશાન હતા. તેમને લાગ્યું કે દેશને એક પ્રેરણાદાયી ગીતની જરૂર છે. આ શ્લોકો ઘણા વર્ષો સુધી અપ્રકાશિત અને ખાનગી રહ્યા.
પછીથી, જ્યારે તેમણે સાત વર્ષ પછી ૧૮૮૨માં તેમની નવલકથા આનંદમઠ લખી, ત્યારે તેમણે છ વધુ શ્લોકો ઉમેરીને ગીત પૂર્ણ કર્યું. ગીતના પહેલા બે શ્લોકો બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય દરમિયાન વસાહતી શાસન સામે એક જનસમુદાયિક અવાજ બન્યા. સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ, જોકે તેઓ આખું ગીત ગાતા ન હતા, વારંવાર “વંદે માતરમ” ગાતા હતા. આ શ્લોકો સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો પર્યાય બની ગયા. ભગતસિંહ અને રાજગુરુ જેવા ઘણા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓએ “વંદે માતરમ” ગાતા ફાંસીને માંચડે ચડી ગયા હતા.
ગીતના પહેલા બે શ્લોકો શું છે?
ગીતના મૂળ બે શ્લોકો માતૃભૂમિની પ્રશંસા કરે છે. પાછળથી, આનંદમઠ નવલકથામાં વધુ છ શ્લોકો ઉમેરવામાં આવ્યા. આ વધારાના શ્લોકો ૧૭૭૬-૧૭૭૭ના સન્યાસી બળવા દરમિયાન બંગાળમાં મુસ્લિમ શાસકો સામે લડતા હિન્દુ સાધુઓની પ્રવૃત્તિઓ દર્શાવે છે. જોકે, પછીના છ શ્લોકો હિન્દુ દેવતાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેમાં માતૃભૂમિને દેવી દુર્ગા તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેમની પૂજા કરવામાં આવતી હતી. હિન્દુ ક્રાંતિકારીઓએ આ શ્લોકોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, પરંતુ ઘણા મુસ્લિમોએ તેને મૂર્તિપૂજા અથવા તેમના વિશ્વાસની વિરુદ્ધ માન્યું હતું.
ઇતિહાસકારો એમ પણ કહે છે કે સમય જતાં, સાંપ્રદાયિક રીતે સંવેદનશીલ સમયમાં મુસ્લિમોને ઉશ્કેરવા અથવા તેમનો વિરોધ કરવા માટે વંદે માતરમના સંપૂર્ણ ગીતનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવ્યો હતો.
કોંગ્રેસે તેને ક્યારે અપનાવ્યું?
આ ચિંતાઓ હોવા છતાં, મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને રાજેન્દ્ર પ્રસાદ સહિતના કોંગ્રેસના નેતાઓએ આ ગીતની પ્રતીકાત્મક શક્તિ અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેના યોગદાનને માન્યતા આપી. તેમણે તેને કોંગ્રેસ પક્ષના ગીત તરીકે અપનાવ્યું. જોકે, કોંગ્રેસે ૧૮૭૫માં બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી દ્વારા લખાયેલા પહેલા બે શ્લોકો જ અપનાવ્યા હતા, કારણ કે તેઓ આ બે શ્લોકો દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રીય આદરના પ્રતીક માનતા હતા. પછીના શ્લોકો ચોક્કસ ધર્મ સાથે સંકળાયેલા હતા. સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન, એવા ગીતની જરૂર હતી જે ધર્મનિરપેક્ષ લાગણીઓ વ્યક્ત કરે અને સમગ્ર રાષ્ટ્રને એક કરી શકે.
કોંગ્રેસે વંદે માતરમના પહેલા બે મૂળ શ્લોકો અપનાવ્યા, અને તે સમગ્ર સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન તેમના મંચ પરથી ગવાતું રહ્યું. “વંદે માતરમ” ગીત સૌપ્રથમ ૧૮૯૬માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના મંચ પર ગવાયું હતું. તેનો સત્તાવાર સ્વીકાર અને તેનું સ્વરૂપ પછીથી નક્કી કરવામાં આવ્યું.
૧૮૯૬માં જ્યારે કોંગ્રેસ મંચ પરથી આ ગીત પહેલી વાર ગવાયું ત્યારે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતે આ ગીત રચ્યું અને ગાયું હતું. એવું કહી શકાય કે વંદે માતરમે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં રાષ્ટ્રવાદને જગાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
કોંગ્રેસ પાર્ટી એક એવા ગીતની શોધમાં હતી જે દેશભરના લોકોને એક કરી શકે અને રાષ્ટ્રીય ભાવના જગાડી શકે. “વંદે માતરમ” એ માતૃભૂમિને દેવી તરીકે માન આપે છે. આ ગીત બ્રિટિશ શાસન સામે એક શક્તિશાળી સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક આહ્વાન બન્યું.
મુસ્લિમ લીગે ક્યારે વાંધો ઉઠાવ્યો?
૧૯૦૫માં કોંગ્રેસે વારાણસીના પોતાના અધિવેશનમાં રાષ્ટ્રીય પ્રસંગો માટે આ ગીતને સત્તાવાર રીતે અપનાવ્યું. ૧૯૩૭માં મુસ્લિમ લીગના વાંધાને પગલે, કોંગ્રેસે એક ઠરાવ પસાર કર્યો જેમાં શરત મૂકવામાં આવી હતી કે ફક્ત પ્રથમ બે શ્લોકો, જે પ્રકૃતિમાં ધર્મનિરપેક્ષ છે, તેનો ઉપયોગ ઔપચારિક કાર્યક્રમો માટે કરવામાં આવશે. બાદમાં ૧૯૫૧માં તેને સત્તાવાર રીતે ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત જાહેર કરવામાં આવ્યું.આમ કોંગ્રેસે ક્યાંક મુસ્લિમોની નારાજગીને ધ્યાનમાં રાખીને આ ગીતના ટુકડા મંજુર રાખ્યા હતા.
શું પછીના શ્લોકો ધાર્મિક અર્થ ધરાવે છે?
“વંદે માતરમ” ના છ શ્લોકો જે છોડી દેવામાં આવ્યા હતા તેમાં માતૃભૂમિનું સ્પષ્ટ હિન્દુ શબ્દોમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓએ દુર્ગા જેવા હિન્દુ દેવતાઓનું આહ્વાન કર્યું હતું અને બંગાળમાં મુસ્લિમ શાસકો સામે લડનારા હિન્દુ સંતોની પ્રશંસા કરી હતી. આ કારણે, મુસ્લિમ સમુદાય દ્વારા તેને મુસ્લિમ વિરોધી પણ માનવામાં આવતું હતું.
શું તે ભાગલાનું ગીત પણ બની ગયું?
૧૯૨૦ અને ૧૯૩૦ ના દાયકામાં, ધાર્મિક ઓળખ મજબૂત બનતાં, કોંગ્રેસ પક્ષ દ્વારા આ ગીત અપનાવવા માટે દબાણને કારણે વિભાજન વધુ ઘેરું બન્યું અને વિવાદ સર્જાયો. તેણે આ ગીતને રાષ્ટ્રીય ગૌરવના પ્રતીકથી વિવાદનો વિષય બનાવ્યું. પ્રખ્યાત ઇતિહાસકાર સબ્યસાચી ભટ્ટાચાર્યએ તેમના ૨૦૦૩ ના પુસ્તક “વંદે માતરમ: ધ બાયોગ્રાફી ઓફ અ સોંગ” માં આ વિશે લખ્યું.
ભટ્ટાચાર્યએ લખ્યું, “જે ગીત એક થયું તે પણ વિભાજિત થયું.” તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ૧૯૩૭ માં આ ગીત અપનાવવામાં આવ્યું તે પહેલાં જ, આ સૂત્રની આસપાસ સાંપ્રદાયિક તણાવ ઉભો થયો હતો. સાંપ્રદાયિક તણાવ દરમિયાન, “વંદે માતરમ” સૂત્રનો ઉપયોગ મુસ્લિમોને ઉશ્કેરવા માટે કરવામાં આવતો હતો, જેમ મુસ્લિમો “અલ્લાહુ અકબર” ના નારા લગાવતા હતા. આ ૨૦મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં શરૂ થયું હતું, ૧૯૩૭ માં કોંગ્રેસ પક્ષ દ્વારા આ ગીત અપનાવવામાં આવ્યું તેના દાયકાઓ પહેલાં.
ભટ્ટાચાર્યએ જણાવ્યું હતું કે ગાંધી, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની હિમાયત કરતી વખતે, બે સમુદાયો વચ્ચેના સાંપ્રદાયિક અથડામણ દરમિયાન સાંપ્રદાયિક નારાઓની ભાવનાત્મક તીવ્રતાને પ્રકાશિત કરવા માટે ચોક્કસ સંદર્ભોમાં વંદે માતરમની તુલના અલ્લાહુ અકબર સાથે કરતા હતા.
કોંગ્રેસ નેતૃત્વનો રાષ્ટ્રગીત વંદે માતરમને ફક્ત તેના પહેલા બે શ્લોકો સુધી મર્યાદિત રાખવાનો નિર્ણય કોઈ છુપી રીતે કરવામાં આવ્યો ન હતો. તે ઇરાદાપૂર્વકનો, ખુલ્લેઆમ રેકોર્ડ કરાયેલ ઠરાવ હતો, ભલે મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસના મુસ્લિમ નેતાઓએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
સ્વતંત્રતા સેનાની અને તત્કાલીન કોંગ્રેસ નેતા સુભાષ ચંદ્ર બોઝ ઇચ્છતા હતા કે આખું ગીત પાર્ટી દ્વારા અપનાવવામાં આવે. કોંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે, નેહરુને મુસ્લિમોને અલગ પાડવાનો ડર હતો. 1937 માં બોઝને લખેલા પત્રમાં, નેહરુએ લખ્યું, “એવું લાગે છે કે આ નવલકથાની પૃષ્ઠભૂમિ મુસ્લિમોને નારાજ કરી શકે છે.” બોઝ સંમત થયા. ત્યારબાદ નેહરુ ટાગોર તરફ વળ્યા. 1896 માં કલકત્તામાં વાર્ષિક કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ટાગોરે વંદે માતરમ ગાયું હતું, જેનાથી ગીત અને સૂત્ર વધુ લોકપ્રિય બન્યું.
ટાગોરે ફક્ત પહેલા બે શ્લોકો જ વાપરવાની સલાહ આપી હતી, કારણ કે તેઓ તેમને બાકીના ગીતથી સરળતાથી અલગ કરી શકતા હતા. ટાગોરના જીવનચરિત્રકાર, પ્રભાત કુમાર મુખોપાધ્યાયના મતે, વંદે માતરમ ગીતની શરૂઆતની પંક્તિઓમાં સમાયેલી ભૂમિની સુંદરતા અને આશીર્વાદની કોમળ ભક્તિ અને ઉજવણી એક અનોખી અપીલ ધરાવે છે.
ટાગોરે ઓક્ટોબર ૧૯૩૭માં નેહરુને જવાબ આપ્યો, “હું સ્પષ્ટપણે કબૂલ કરું છું કે બંકિમની આખી વંદે માતરમ કવિતા મુસ્લિમોની સંવેદનાઓને ઠેસ પહોંચાડી શકે છે. જો આપણે ગીતના ફક્ત પહેલા બે શ્લોકો લઈએ, તો આપણને દર વખતે તેની સંપૂર્ણ વાર્તા યાદ કરાવવાની જરૂર નથી.”
અંતે, કોંગ્રેસ કાર્યકારી સમિતિની બેઠક ૨૬ ઓક્ટોબર અને ૧ નવેમ્બર ૧૯૩૭ દરમિયાન કલકત્તામાં થઈ, જેમાં ગાંધી, નેહરુ, પટેલ, બોઝ, આઝાદ અને પ્રસાદ હાજર રહ્યા. નેહરુએ કલકત્તા સત્રમાં તૈયાર કરાયેલા ઠરાવમાં લખ્યું, “એ સ્પષ્ટ છે કે મહાન ગીતો અને રાષ્ટ્રગીતો આદેશ પર બનાવી શકાતા નથી. જ્યારે પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિઓ તેમની ઇચ્છા રાખે છે ત્યારે તે બનાવવામાં આવે છે. જ્યારે જનતાને તેમની જરૂર હોય ત્યારે પણ તે બનાવવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રગીતને ત્યાં સુધી માન્યતા આપવી જોઈએ જ્યાં સુધી તે તેની શ્રેષ્ઠતા, લોકપ્રિયતા અને તે જે લાગણીઓ જગાડે છે તેના આધારે તેનું મૂલ્ય સાબિત ન કરે…”
૧૯૩૭માં કોલકાતા સત્રમાં ગાંધીજીએ કહ્યું, “જ્યારે પણ અને જ્યાં પણ વંદે માતરમ ગવાય છે, ત્યારે ફક્ત પહેલા બે શ્લોક જ ગવા જોઈએ. આયોજકોને વંદે માતરમ ઉપરાંત અથવા તેના સ્થાને અન્ય કોઈપણ ગીત ગાવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.”આમ ગાંધીજીએ પણ મુસ્લિમોના દબાણમાં આ ગીતના ટુકડાઓ કરવા માટે આગ્રહ રાખ્યો હતો.
સ્વતંત્રતા પછી, ૧૯૫૦ માં, બંધારણ સભાએ આ બે-પંક્તિઓવાળા સંસ્કરણને ભારતના રાષ્ટ્રગીત તરીકે માન્યતા આપી, રાષ્ટ્રગીત “જન ગણ મન” સાથે. આજે, ફક્ત આ બે પંક્તિઓ શાળાઓ, કાર્યક્રમો અને સ્ટેડિયમમાં ગવાય છે.
