Gravitational Lensing Gigamaser: અંતરિક્ષમાં એક એવી ઘટના જોવામાં આવી છે જેને સાંભળીને કોઈ સાયન્સ-ફિક્શન ફિલ્મની યાદ આવી જાય. બ્રહ્માંડના દૂરના ખૂણેથી એક મહાશક્તિશાળી ‘સ્પેસ લેઝર’ સીધું પૃથ્વીની દિશામાં માઈક્રોવેવ રેડિયેશનનો મારો કરી રહ્યું છે. તેને ‘હાઈડ્રોક્સિલ મેગામેઝર’ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તેની અતિશય ચમકને જોતા વૈજ્ઞાનિકોએ તેને ‘ગીગામેઝર’ (Gigamaser) ની શ્રેણીમાં રાખવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો છે. આ કુદરતી લેઝર ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે બે વિશાળ ગેલેક્સીઓ આપસમાં હિંસક રીતે ટકરાય છે. આ ટક્કર દરમિયાન ગેસના વિશાળ વાદળો આપસમાં દબાય છે, જેનાથી હાઈડ્રોક્સિલ (OH) મોલેક્યુલ્સ ઉત્તેજિત થઈને ભારે માત્રામાં ઉર્જા છોડે છે.
દક્ષિણ આફ્રિકામાં સ્થિત ‘મીરકેટ’ (MeerKAT) ટેલિસ્કોપની મદદથી આ અદ્ભુત લેઝરની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ સિગ્નલ HATLAS J142935.3–002836 નામની બે ટકરાતી ગેલેક્સીઓમાંથી આવી રહ્યો છે. રિસર્ચર્સના જણાવ્યા મુજબ, આ લેઝર પૃથ્વીથી લગભગ 8 અબજ પ્રકાશ વર્ષ દૂર છે. આનો અર્થ એ છે કે આપણે જે રોશની આજે જોઈ રહ્યા છીએ, તે ત્યારે નીકળી હતી જ્યારે બ્રહ્માંડ પોતાની વર્તમાન ઉંમરનું અડધું હતું. આ અત્યાર સુધીનું સૌથી દૂરનું અને સૌથી ચમકદાર મેગામેઝર છે.
આઈન્સ્ટાઈનની તે જાદુઈ ‘ટ્રિક’ જેણે વૈજ્ઞાનિકોની મદદ કરી
આટલી દૂરીથી આવતા સિગ્નલ અવારનવાર બહુ નબળા પડી જાય છે, પરંતુ આ ‘સ્પેસ લેઝર’ સાથે કંઈક અલગ થયું. મહાન વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને 1905માં ‘ગ્રેવિટેશનલ લેન્સિંગ’ (Gravitational Lensing) ની ભવિષ્યવાણી કરી હતી.
આ સિદ્ધાંત મુજબ, જ્યારે કોઈ દૂર સ્થિત ચમકદાર વસ્તુ અને આપણી વચ્ચે કોઈ ભારે વસ્તુ (જેમ કે બીજી ગેલેક્સી) આવે છે, તો તે સ્પેસ-ટાઈમને વાળી દે છે.
આ એક કુદરતી લેન્સની જેમ કામ કરે છે અને પાછળથી આવતી રોશનીને ગણી ગણી વધારીને બતાવે છે. આ જ ‘આઈન્સ્ટાઈન રિંગ’ ના કારણે આ લેઝર આપણને આટલું સાફ અને ચમકદાર દેખાઈ રહ્યું છે.
લેઝર અને મેઝર વચ્ચેનો વૈજ્ઞાનિક તફાવત શું છે?
સામાન્ય રીતે આપણે ‘લેઝર’ (Laser) શબ્દથી પરિચિત છીએ, જેનો અર્થ છે ‘લાઈટ એમ્પ્લીફિકેશન બાય સ્ટિમ્યુલેટેડ એમિશન ઓફ રેડિયેશન’. પરંતુ અંતરિક્ષમાં જ્યારે દેખાતી રોશની (Light) ને બદલે માઈક્રોવેવ (Microwave) નો ઉપયોગ થાય છે, તો તેને ‘મેઝર’ (Maser) કહેવામાં આવે છે. આ કુદરતી લેઝર ઇન્સાન દ્વારા બનાવવામાં આવેલા લેઝરની જેમ જ કામ કરે છે, બસ તેમાં માઈક્રોવેવ તરંગોને એમ્પ્લીફાય કરવામાં આવે છે. આ તરંગો લગભગ 18 સેન્ટિમીટર લાંબા હોય છે અને અંતરિક્ષના રહસ્યોને ઉકેલવામાં ટોર્ચની જેમ કામ કરે છે.
કેમ ખાસ છે આ ‘કોસ્મિક બીકન’ ની શોધ?
વૈજ્ઞાનિકો આ મેગામેઝર્સમાં ઘણો રસ દાખવી રહ્યા છે કારણ કે તેમને ‘બ્રહ્માંડિય પ્રકાશ સ્તંભ’ (Cosmic Beacons) માનવામાં આવે છે. આનાથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે પ્રાચીન ગેલેક્સીઓ કેવી રીતે બની, તેમનો વિકાસ કેવી રીતે થયો અને તેઓ કેવી રીતે ખતમ થાય છે. દક્ષિણ આફ્રિકાની પ્રિટોરિયા યુનિવર્સિટીના ખગોળશાસ્ત્રી થાટો મનામેલાનું કહેવું છે કે આ તો બસ શરૂઆત છે. તેઓ મીરકેટ ટેલિસ્કોપની મદદથી આવા સેંકડો અને હજારો સિસ્ટમ શોધવા માંગે છે જેથી બ્રહ્માંડના શરૂઆતના દિવસોના રાજ ખોલી શકાય.
