Adani US Case Explained: અમેરિકાની એક સંઘીય અદાલતના જજે ઉદ્યોગપતિ ગૌતમ અદાણીને એક સોગંદનામું (એફિડેવિટ) દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જેમાં તેમને એ જણાવવું પડશે કે શું તેમને એ વાતની જાણકારી છે કે અમેરિકી ન્યાય વિભાગ (યુએસ જસ્ટિસ ડિપાર્ટમેન્ટ) તરફથી તેમની વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવી રહેલા ફોજદારી મુકદ્દમાને પાછો ખેંચવાની કોશિશના સંબંધમાં કોઈ સમજૂતી કે આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું હતું. ન્યૂયોર્કના ઈસ્ટર્ન ડિસ્ટ્રિક્ટની અમેરિકી જિલ્લા અદાલતના જસ્ટિસ નિકોલસ ગરાફિસે ૮ જુલાઈએ જારી કરેલા પોતાના આદેશમાં કહ્યું કે પ્રોસિક્યુટર્સની હાલની દલીલથી એવી શંકા પેદા થાય છે કે આ મામલામાં કોઈ એવી સમજૂતી કે વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે, જેનો અદાલતની સામે ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી. આ આદેશ એ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો તાજો ઘટનાક્રમ છે, જેમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વ વાળો અમેરિકી ન્યાય વિભાગ નવેમ્બર ૨૦૨૪માં દાખલ કરેલા તે આરોપ પત્રને સંપૂર્ણ રીતે અને કાયમી રીતે ખારિજ કરાવવાની કોશિશ કરી રહ્યો છે. તે આરોપ પત્રમાં ગૌતમ અદાણી અને સાત અન્ય લોકો પર ભારતમાં રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સના ઠેકા મેળવવા માટે ૨૫ કરોડ ડોલર (૨૫૦ મિલિયન ડોલર)ની કથિત લાંચ યોજના ચલાવવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.
જસ્ટિસ ગરાફિસે ગૌતમ અદાણીને ૧૫ જુલાઈ સુધી સોગંદનામું દાખલ કરી બે સવાલોના જવાબ આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. પહેલો, શું તેમને આ આરોપ પત્ર (ઈન્ડિક્ટમેન્ટ) ને ખારિજ કરાવવાના સંબંધમાં કોઈપણ પ્રકારના વાયદા, પ્રસ્તાવ, માંગ, પ્રાપ્તિ, સહમતી કે સ્વીકાર કરેલા કોઈ આશ્વાસનની જાણકારી છે? બીજો, શું તેમને આ વાતની જાણકારી છે કે આરોપ પત્ર પાછો ખેંચવાના બદલામાં કોઈપણ પ્રકારની કોઈ સમજૂતી કે લેણ-દેણ થઈ છે, જેમાં કોઈ વસ્તુનું આદાન-પ્રદાન કરવામાં આવ્યું હોય?
જજનો આ આદેશ ૪ જુલાઈએ દાખલ કરવામાં આવેલા ૧૦ પાનાના એક લેખિત જવાબ પછી આવ્યો. આ જવાબ અમેરિકી ન્યાય વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારી આર. ટ્રેન્ટ મેકકોટર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અદાણી વિરુદ્ધ ફોજદારી મુકદ્દમો પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લેનારા તેઓ જ અંતિમ અને એકમાત્ર અધિકારી હતા. તે દસ્તાવેજમાં મેકકો્ટરે તે ખબરોને ખારિજ કરી, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અદાણી દ્વારા અમેરિકામાં પ્રસ્તાવિત રોકાણોએ ન્યાય વિભાગના પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચવાના નિર્ણયને પ્રભાવિત કર્યો. તેમણે લખ્યું કે ન્યાય વિભાગના વર્તમાન કે પૂર્વ અજ્ઞાત અધિકારીઓના આ આરોપ કે તેમણે રોકાણ સંબંધી પ્રતિબદ્ધતાઓના બદલે મુકદ્દમો પાછો ખેંચવાની માંગ કરી હતી, ‘ખોટા’ છે. તેમનું કહેવું હતું કે સિક્યોરિટીઝ સાથે જોડાયેલા આરોપ પાછા ખેંચવાનો નિર્ણય તેમણે તે વિષય પર કોઈ ચર્ચા થવા પહેલા જ કરી લીધો હતો.
જોકે, મેકકો્ટરે એ સ્વીકાર્યું કે અમેરિકામાં સંભવિત રોકાણનો મુદ્દો વાતચીત દરમિયાન ઉઠ્યો હતો. તેમણે એ પણ તર્ક આપ્યો કે બચાવ પક્ષના વકીલો માટે એ કહેવું સંપૂર્ણ રીતે ઉચિત હોત કે આરોપ પત્ર દાખલ હોવાને કારણે છેલ્લા ૧૮ મહિનાથી આરોપીઓ અમેરિકી નાણાકીય પ્રણાલી સુધી પહોંચ બનાવી શકતા નહોતા. સાથે જ, તેમણે એ પણ રેખાંકિત કર્યું કે આરોપ સાર્વજનિક હોવા પહેલા જ આરોપીઓ અમેરિકામાં રોકાણ કરવાની પોતાની ઈચ્છા સાર્વજનિક રીતે જણાવી ચૂક્યા હતા.
જસ્ટિસ ગરાફિસે કહ્યું કે મેકકોટરના આ દાવાઓએ આ મામલામાં એક નવો સવાલ ઊભો કરી દીધો છે. તેમણે પોતાના આદેશમાં લખ્યું, ’૨૬ જૂન ૨૦૨૬ના આ અદાલતના મેમોરેન્ડમ તેમજ આદેશના જવાબમાં શ્રી મેકકોટરની દલીલે પહેલીવાર આ આશંકાને જન્મ આપ્યો છે કે પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચવાના સંબંધમાં એક સંભવિત સમજૂતી, જેમાં એક કે એકથી વધુ આરોપી સામેલ હોઈ શકે છે, થઈ હોઈ શકે છે, જેને ન તો કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજમાં નોંધવામાં આવી છે અને ન તો અત્યાર સુધી આ અદાલતના સંજ્ઞાનમાં લાવવામાં આવી છે.’
જજે એ પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે ૨૪ જૂને ગૌતમ અદાણીના વકીલો દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પત્ર, જેમાં એ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ત્રણેય આરોપી પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચવા (મુકદ્દમો ખારિજ કરવા) નું સમર્થન કેમ કરી રહ્યા છે, તેમાં ક્યાંય પણ આ વાતનો ઉલ્લેખ નહોતો કે મામલો પાછો ખેંચવાના સંબંધમાં કોઈ સમજૂતી થઈ છે. એટલું જ નહીં, પત્રમાં આ પ્રકારની કોઈ સમજૂતીનો પણ ઉલ્લેખ નહોતો કે આરોપ આ શરત પર હટાવવામાં આવે કે કોઈ આરોપી અમેરિકામાં રોકાણ કરશે.
ગરાફિસે કહ્યું કે ફેડરલ રૂલ્સ ઓફ ક્રિમિનલ પ્રોસિજરના નિયમ ૪૮(a) હેઠળ સરકારની મુકદ્દમો ખારિજ કરવાની અરજી સ્વીકારતા પહેલા અદાલતે એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે મુકદ્દમો પાછો ખેંચવા માટે જે કારણો જણાવવામાં આવ્યા છે, તે જ વાસ્તવમાં આ અનુરોધના વાસ્તવિક અને નક્કર આધાર છે. તેમણે પહેલાના ન્યાયિક નિર્ણયોનો હવાલો આપતા કહ્યું કે નિયમ ૪૮(a) નો ઉદ્દેશ્ય કાર્યપાલિકા (સરકાર) ને અમર્યાદિત અધિકાર આપવાનો નથી, પરંતુ તેના અધિકારો પર ન્યાયિક દેખરેખ બનાવી રાખવાનો છે.
ભારતીય નિર્ણયોમાં કથિત લાંચખોરીના આરોપોની તપાસ નથી થઈ
ગરાફિસનો આ તાજો આદેશ તે નિર્ણયના બે અઠવાડિયાથી પણ ઓછા સમય બાદ આવ્યો છે, જેમાં તેમણે ન્યાય વિભાગની અભિયોગ ખારિજ કરવાની માંગને તાત્કાલિક મંજૂરી આપવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. તે સમયે જજે ન્યાય વિભાગની મૂળ અરજીને ‘સંક્ષિપ્ત, સપાટી પરની અને માત્ર નિષ્કર્ષરૂપ’ ગણાવતા કહ્યું હતું કે તેમાં પર્યાપ્ત કારણો આપવામાં આવ્યા નથી. તેમણે પ્રોસિક્યુટર્સને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે તેઓ મુકદ્દમો પાછો ખેંચવાના દરેક કારણનો વિસ્તારથી સ્પષ્ટીકરણ આપે.
જવાબમાં મેકકો્ટરે તર્ક આપ્યો કે બાઈડેન પ્રશાસને રાજકીય ઉદ્દેશ્યથી પ્રેરિત થઈને આ મુકદ્દમો દાખલ કર્યો હતો, જેનો મકસદ માત્ર આરોપીઓનું નામ સાર્વજનિક કરી તેમને બદનામ કરવાનો હતો. તેમનું એ પણ કહેવું હતું કે આ મામલામાં આરોપીઓને ક્યારેય અદાલત સુધી લાવીને મુકદ્દમો ચલાવવાની સંભાવના ખૂબ ઓછી હતી. મેકકો્ટરે એવો પણ દાવો કર્યો કે ભારતીય અધિકારીઓએ પહેલા જ આ આરોપોના ઘણા પાસાઓની તપાસ કરી હતી અને તેમને એવું કોઈ કૃત્ય મળ્યું નથી, જેના પર કાયદાકીય કાર્યવાહી કરી શકાય.
જોકે, ન્યાય વિભાગ તરફથી દાખલ દસ્તાવેજોની સાથે સંલગ્ન ભારતની ત્રણ ન્યાયિક અને નિયમનકારી સંસ્થાઓના નિર્ણયોમાં તે કથિત લાંચખોરીની સાજિશની તપાસ કરવામાં આવી નહોતી, જે અમેરિકી અભિયોગનો આધાર છે. આ નિર્ણયોમાં માત્ર અલગ-અલગ કાયદાકીય કાર્યવાહીઓનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. આમાંથી કોઈ પણ નિર્ણયમાં એ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું નહોતું કે ભારતીય સરકારી અધિકારીઓને વાસ્તવમાં લાંચ આપવામાં આવી હતી કે નહીં.
મે મહિનામાં અમેરિકી સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ કમિશન (SEC) દ્વારા ગૌતમ અદાણી અને સાગર અદાણી સાથે એક પ્રસ્તાવિત દીવાની (સિવિલ) સમજૂતી કરવામાં આવ્યા બાદ, અમેરિકી ન્યાય વિભાગે આ ફોજદારી મામલાને ખારિજ કરવાની અરજી દાખલ કરી હતી. નવેમ્બર ૨૦૨૪માં સાર્વજનિક કરવામાં આવેલા ફોજદારી અભિયોગમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે અદાણી ગ્રુપના અધિકારીઓએ ભારતમાં વીજળી ખરીદ સમજૂતી મેળવવા માટે ઘણા વર્ષો સુધી લાંચખોરીની એક સાજિશ ચલાવી. સાથે જ, તેમણે અમેરિકા સાથે જોડાયેલી લોન સિક્યોરિટીઝ ખરીદનારા રોકાણકારોને ગેરમાર્ગે દોર્યા.
