Artificial Reef: સમુદ્રની સપાટી નીચે ટાયરોથી બન્યું દરિયાઈ જીવોનું ઘર, 1978માં નાખવામાં આવેલા ટાયરોથી તૈયાર થઈ કૃત્રિમ રીફ
Artificial Reef: કૉન્ક્રિટથી ભરેલા ટાયરનો ઢગલો સમુદ્રની સપાટી નીચે દરિયાઈ જીવો માટે આરામદાયક ઘર બની શકે છે. અમેરિકાના મેસેચ્યુસેટ્સમાં આવું જ કંઈક જોવા મળ્યું છે. યારમાઉથ નજીક સમુદ્રમાં ટાયરોથી કૃત્રિમ રીફ બની ગઈ છે. આ ટાયર વર્ષ 1978માં સમુદ્રમાં નાખવામાં આવ્યા હતા, જે નૅનટકેટ સાઉન્ડમાં વિકસિત થયા. ક્યારેક શહેર માટે કચરાનો ઢગલો રહેલા આ ટાયર હવે સમુદ્રમાં મોટી સંખ્યામાં માછલીઓ અને અન્ય જીવોને આશ્રય આપી રહ્યા છે.
અમેરિકન નિષ્ણાતોએ 1970ના દાયકામાં આ પ્રોજેક્ટને રેતાળ સમુદ્રતળમાં ભૌતિક જટિલતા લાવવા અને માછલીઓ તથા લૉબસ્ટરને ઘર આપવા માટે તૈયાર કર્યો હતો. સમય જતાં રીફનો વિસ્તાર થયો અને તે 127 એકરમાં 2,500 મૂળ એકમો સુધી ફેલાઈ ગઈ. બાદમાં તેમાં કૉન્ક્રિટ અને ગ્રેનાઇટ ઉમેરવામાં આવ્યા, જે સારું પગલું સાબિત થયું.
2019માં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણોએ સંશોધકોને તેની અસર માપવાની રીત આપી, જેના કારણે જાણવા મળ્યું કે માછલીઓ સંરચિત રીફ આવાસ અને ખાલી રેતી સુધી કેટલી ઝડપથી પહોંચે છે.
રીફ કેવી રીતે બનાવવામાં આવી
મેસેચ્યુસેટ્સે કૉન્ક્રિટથી ભરેલા ટાયરોથી પોતાની પ્રથમ અધિકૃત કૃત્રિમ રીફ બનાવી. યારમાઉથ રીફને શહેરના પ્રાકૃતિક સંસાધન વિભાગે દરિયાઈ મત્સ્યપાલન વિભાગની મદદથી વિકસાવી હતી. તે મેસેચ્યુસેટ્સમાં આ પ્રકારની પ્રથમ અધિકૃત કૃત્રિમ રીફ બની અને તેને બાસ નદીના મુખથી બે માઇલથી વધુ દક્ષિણમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.
મૂળ એકમો પ્રમાણમાં સરળ હતા. ત્રણથી પાંચ ટાયરોને કૉન્ક્રિટથી ભરવામાં આવ્યા અને બંડલમાં એકસાથે બાંધવામાં આવ્યા, જેના કારણે સમુદ્રતળની ઉપર ઓછી ઊંચાઈવાળી સંરચના બની. વર્ષ 1978માં 1,500 એકમોને પાણીમાં નાખવામાં આવ્યા અને ત્યારબાદ 1994માં વધુ 1,000 એકમો નાખવામાં આવ્યા. આ રીતે તેમની કુલ સંખ્યા આશરે 2,500 થઈ ગઈ.
કૃત્રિમ રીફના મહત્વનું એક કારણ એ પણ છે કે તેની સંરચનાઓની આસપાસ અને તેમની વચ્ચે ખાલી જગ્યાઓ બની જાય છે. રેતાળ સપાટ સપાટી પર ઊંચાઈ-નીચાઈ એટલે કે વર્ટિકલ રિલીફ ખૂબ ઓછી હોય છે. બંડલમાં બાંધવામાં આવેલી સંરચનાઓ ખાલી જગ્યા અને સપાટીઓ બનાવે છે, જ્યાં જીવો છુપાઈ શકે છે અને ખોરાક ખાઈ શકે છે.
શા માટે કરવામાં આવી મહેનત
આ પ્રયાસનો હેતુ સમુદ્રતળના તે ભાગમાં કેટલીક સંરચના ઊભી કરવાનો હતો, જેથી માછલીઓ અને લૉબસ્ટરને હરવા-ફરવાની જગ્યા મળી શકે. મેસેચ્યુસેટ્સનો આર્ટિફિશિયલ રીફ પ્રોગ્રામ આવી સંરચનાઓને માછલીઓ માટે જાણીજોઈને બનાવવામાં આવેલા આવાસ તરીકે જુએ છે, જેના કારણે માછીમારીના કામ અને મનોરંજન માટેની માછીમારીમાં લાભ થઈ શકે છે. પાણીની નીચે બનાવવામાં આવેલી આ સંરચનાઓના વહીને દૂર જવાના કોઈ ખાસ સંકેતો મળ્યા નથી.
વર્ષ 2019ના સર્વેથી જાણવા મળ્યું કે માછલીઓએ કેટલી ઝડપથી રીફ શોધી કાઢી. સ્ટડીમાં ગણતરી કરવામાં આવી કે સંરચના વિનાના નિયંત્રણ વિસ્તારની તુલનામાં રીફ ધરાવતા વિસ્તારોમાં માછલીઓ 93.4 ટકા ઝડપથી જોવા મળી. સ્ટડીમાં યારમાઉથ, હારવિચ, એક કુદરતી રીફ અને સંરચના વિનાના નિયંત્રણ વિસ્તારમાં પ્રજાતિઓની વિવિધતાનું માપન કરવામાં આવ્યું.
