Che Guevara: ચે ગ્વેરા કોણ હતા? જાણો ક્રાંતિકારીથી વૈશ્વિક પ્રતીક બનવા સુધીની કહાની

Che Guevara: ટી-શર્ટથી પૉપ કલ્ચર સુધી ચે ગ્વેરાની લોકપ્રિયતા, જાણો કેમ આજે પણ વિવાદાસ્પદ છે તેમનું વ્યક્તિત્વ

Che Guevara: શું તમે ચે ગ્વેરાને જાણો છો? નામ તો સાંભળ્યું જ હશે. અને જો નામ ન સાંભળ્યું હોય, તો પણ ચહેરા પર અસ્તવ્યસ્ત વધેલી દાઢી અને હાથમાં સિગાર ધરાવતી વ્યક્તિનો ચહેરો તો જોયો જ હશે. તારો બનેલી ખાસ ગોળ ટોપી અને શરીર પર લશ્કરી ગણવેશ ધરાવતી આ વ્યક્તિ એટલે ચે ગ્વેરા. તેઓ દુનિયાના સૌથી જાણીતા ક્રાંતિકારી ચહેરા છે. ચે વીસમી સદીના સૌથી પ્રભાવશાળી ચહેરાઓમાંના એક છે, જે જેટલા પ્રસિદ્ધ છે એટલા જ વિવાદાસ્પદ પણ છે. આર્જેન્ટિનાના એક સામાન્ય પરિવાર સાથે સંબંધ ધરાવતા ચે ગ્વેરાએ સૌથી શક્તિશાળી અને સામ્રાજ્યવાદી દેશ અમેરિકાને ભારે પડકાર આપ્યો હતો. તેમને પસંદ કરનારા લોકો તેમને ક્રાંતિ, આઝાદી અને સમાનતાના મસીહા માને છે, જ્યારે વિરોધીઓ તેમને હિંસક સરમુખત્યાર માને છે. આખરે ચે પૉપ કલ્ચરથી લઈને ટી-શર્ટ સુધી આટલા લોકપ્રિય કેવી રીતે બન્યા?

અર્નેસ્ટો ચે ગ્વેરાનો જન્મ 14 જૂન 1928ના રોજ આર્જેન્ટિનાના રોઝારિયોમાં થયો હતો. આજે જ, 9 ઑક્ટોબર 1967ના રોજ, તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. વ્યવસાયે તેઓ ડૉક્ટર હતા. યુવાનીના દિવસોમાં તેમણે પોતાની મોટરસાઇકલ પર સમગ્ર લેટિન અમેરિકાની મુસાફરી કરી હતી. આ મુસાફરી દરમિયાન તેમણે ત્યાંના ગરીબો, શોષિતો, ખેડૂતો અને મજૂરોની દયનીય સ્થિતિ તથા ભૂખમરો જોયો હતો. અમેરિકન કંપનીઓ અને સ્થાનિક સરમુખત્યારો દ્વારા કરવામાં આવતું શોષણ તેમણે પોતાની આંખે જોયું હતું. આ મુસાફરીએ તેમની વૈચારિક દિશા સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી અને તેઓ માર્ક્સવાદી વિચારધારા સાથે જોડાઈ ગયા.

1955માં મેક્સિકોમાં ફિડેલ કાસ્ત્રો સાથે મુલાકાત

1955માં મેક્સિકોમાં તેમની મુલાકાત ફિડેલ કાસ્ત્રો સાથે થઈ હતી. અહીંથી તેઓ ક્યુબાની ક્રાંતિનો ચહેરો બની ગયા. બંનેએ સાથે મળીને ક્યુબાના ક્રૂર સરમુખત્યાર ફુલ્જેન્સિયો બાતિસ્તાની સત્તા ઉથલાવી પાડવા માટે 26 જુલાઈ મૂવમેન્ટની શરૂઆત કરી હતી. ચે ગ્વેરાએ ગેરિલા યુદ્ધની વ્યૂહરચનાનો ઉત્તમ ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ક્રાંતિકારીઓએ સાંતા ક્લારાની ઐતિહાસિક લડાઈ જીતી હતી. ત્યારબાદ 1959માં બાતિસ્તાને દેશ છોડીને ભાગવું પડ્યું અને ક્યુબામાં ફિડેલ કાસ્ત્રોની સરકાર બની.

ક્રાંતિ પછી ચે ગ્વેરા ખૂબ જાણીતા બન્યા. તેમને ક્યુબાની નેશનલ બેંકના અધ્યક્ષ અને ઉદ્યોગમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. તેમણે દેશમાં નિરક્ષરતા દૂર કરવાના અભિયાન અને જમીન સુધારામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ચે ગ્વેરા માત્ર ક્યુબા સુધી સીમિત રહેવા માગતા નહોતા. તેઓ સમગ્ર દુનિયામાંથી સામ્રાજ્યવાદનો અંત લાવવા માગતા હતા. આ જ હેતુથી તેઓ પહેલાં આફ્રિકાના કૉંગોમાં ગયા અને ત્યારબાદ બોલિવિયા પહોંચ્યા, જ્યાં તેઓ ખેડૂતો વચ્ચે ક્રાંતિની જ્યોત પ્રગટાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. 9 ઑક્ટોબર 1967ના રોજ બોલિવિયાની સેનાએ અમેરિકાની ગુપ્તચર એજન્સી CIAની મદદથી તેમને પકડીને ગોળી મારી દીધી હતી.

દુનિયાભરમાં તેઓ લોકપ્રિય કેવી રીતે બન્યા?

ચે ગ્વેરાની લોકપ્રિયતા માત્ર તેમની રાજકીય વિચારધારા સુધી સીમિત નહોતી, પરંતુ તેમની જીવનશૈલીએ તેમને વૈશ્વિક ઓળખ અપાવી હતી. જ્યારે ક્યુબામાં સરકાર બની ગઈ, ત્યારે ચે ગ્વેરા ઇચ્છતા તો આરામદાયક જીવન જીવી શકતા હતા, પરંતુ તેઓ સત્તાના મોહમાં ફસાયા નહીં. તેઓ મંત્રીપદ અને ક્યુબાની નાગરિકતા છોડીને દુનિયાના અન્ય પીડિત દેશોમાં ક્રાંતિની જ્વાળા પ્રગટાવવા નીકળી પડ્યા.

તેઓ ઇતિહાસના સૌથી જાણીતા ક્રાંતિકારી ચહેરા કેવી રીતે બન્યા?

ચે ગ્વેરાને દુનિયાભરમાં અમર બનાવવામાં એક તસવીરની સૌથી મોટી ભૂમિકા છે, જેને ગેરિલેરો હેરોઇકો (Guerrillero Heroico) કહેવામાં આવે છે. 5 માર્ચ 1960ના રોજ હવાના ખાતે એક શોકસભા દરમિયાન ક્યુબાના ફોટોગ્રાફર આલ્બર્ટો કોર્ડાએ ચે ગ્વેરાની એક તસવીર ખેંચી હતી. આ તસવીરમાં ચેની આંખોમાં દૂર સુધી જોતી દૃષ્ટિ, ચહેરા પર દૃઢ નિશ્ચય અને માથા પર તારો ધરાવતી બેરેટ ટોપી હતી.

તેમના મૃત્યુ પછી ઇટાલીના પ્રકાશક જિયાનજિયાકોમો ફેલ્ટ્રિનેલીએ આ તસવીરનાં પોસ્ટર છપાવ્યાં હતાં, જે જોતજોતામાં યુરોપ અને અમેરિકાનાં વિદ્યાર્થી આંદોલનોમાં લોકપ્રિય થઈ ગયાં. સમય જતાં આ તસવીર ટી-શર્ટ, બેલ્ટ, બેજ, કૉફી મગ અને દિવાલ પરનાં પોસ્ટરો પર છપાવા લાગી. તે દુનિયામાં સૌથી વધુ બનાવવામાં અને વેચવામાં આવતી તસવીરોમાંની એક બની ગઈ. તેઓ પૉપ કલ્ચરના પ્રતીક બની ગયા.

ચેના નામે આજે પણ દુનિયા બે ભાગમાં કેમ વહેંચાયેલી છે?

આજે પણ ચે ગ્વેરાના નામે વૈચારિક લડાઈઓ લડવામાં આવે છે. સમાજનો એક વર્ગ તેમની ભગવાનની જેમ પૂજા કરે છે, જ્યારે બીજો વર્ગ તેમને એક ખૂંખાર હત્યારા માને છે. તેમના ચાહકો માટે ચે ગ્વેરા અન્યાય સામે લડનાર ‘રૉબિનહૂડ’ છે. તેઓ તેમને સમાનતા, આંતરરાષ્ટ્રીય એકતા, રંગભેદ અને સામ્રાજ્યવાદ સામેના સંઘર્ષ તથા નિઃસ્વાર્થ સેવાના પ્રતીક માને છે.

ટીકાકારોનું કહેવું છે કે ચે ગ્વેરાએ ક્યુબાની લા કાબાના જેલમાં નિષ્પક્ષ સુનાવણી વિના સેંકડો રાજકીય કેદીઓ, જાસૂસો અને બાતિસ્તાના સમર્થકોને ફાંસીની સજા આપી હતી. તેઓ ચેને એક ક્રૂર અને હિંસક વ્યક્તિ માને છે, જે લોકશાહીમાં વિશ્વાસ ધરાવતા નહોતા અને સરમુખત્યારશાહી શાસનવ્યવસ્થાના સમર્થક હતા. દક્ષિણપંથી વિચારકો અને ક્યુબાના સ્થળાંતરિત નાગરિકો આજે પણ તેમને આતંકવાદી અને લોહીના તરસ્યા ક્રાંતિકારી તરીકે યાદ કરે છે.

ભારતમાં ચે ગ્વેરાની લોકપ્રિયતાનો ઇતિહાસ ડાબેરી રાજકારણ, વિદ્યાર્થી આંદોલનો અને બંગાળ-કેરળની સાંસ્કૃતિક ભૂમિ સાથે જોડાયેલો છે. 1960ના દાયકામાં જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળના દાર્જિલિંગ જિલ્લામાં આવેલા નક્સલબાડી વિસ્તારમાં સામ્યવાદી ખેડૂતોનો સશસ્ત્ર બળવો શરૂ થયો, ત્યારે ભારતના ડાબેરી વિચારધારા ધરાવતા યુવાનો માટે ચે ગ્વેરા પ્રેરણાસ્રોત બન્યા. પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળમાં ડાબેરી વિચારધારાના પ્રભાવને કારણે ચે ગ્વેરાની છબી દરેક જગ્યાએ જોવા મળે છે. ત્યાંની દિવાલો પર તેમનાં પોસ્ટરો, પુસ્તકોની દુકાનોમાં તેમની જીવનકથાઓ અને દુર્ગાપૂજાના મંડપો અથવા રાજકીય રેલીઓમાં તેમની તસવીરવાળી ટી-શર્ટ સામાન્ય બાબત છે.

ભારતીય યુવાનોમાં ફેશન અને વિચારોના વિકાસમાં JNU અને જાદવપુર જેવી યુનિવર્સિટીઓની સાથે સોશિયલ મીડિયા ટ્રેન્ડ્સનું પણ યોગદાન રહ્યું છે. આજના સમયમાં ભારતનાં મોટાં શહેરોની કૉલેજોમાં ભણતા યુવાનો પણ ચે ગ્વેરાની ટી-શર્ટ પહેરે છે. શરૂઆતમાં ભલે આ માત્ર એક ‘કૂલ ફેશન ટ્રેન્ડ’ અથવા બળવાના પ્રતીક જેવું લાગતું હોય, પરંતુ ધીમે ધીમે યુવાનો તેમની જીવનકથા, પુસ્તકો અને લેટિન અમેરિકાની ક્રાંતિનો ઇતિહાસ વાંચવા લાગ્યા, જેના કારણે ભારતમાં તેમની લોકપ્રિયતા વધુ ઊંડી બનતી ગઈ.

ચે ગ્વેરા માત્ર એક વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ એક વિચાર અને એક બ્રાન્ડ બની ચૂક્યા છે. સમય પસાર થવાની સાથે તેમના વ્યક્તિત્વનાં અનેક અંધકારમય અને ઉજળાં પાસાં સામે આવ્યાં છે, પરંતુ આજે પણ જ્યારે દુનિયામાં ક્યાંય શોષણ સામે અવાજ ઊઠે છે, ત્યારે ચે ગ્વેરાનો ચહેરો અને તેમનો પ્રસિદ્ધ નારો યાદ આવે છે — Hasta la victoria siempre, એટલે કે હંમેશાં વિજય સુધી, અંત સુધી.