China Iran Ties: ઈરાનમાં છેલ્લા એક દાયકાથી ચીન ચૂપચાપ રોકાણ કરી રહ્યું હતું. પરંતુ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ એવું લાગી રહ્યું છે કે ચીનનો માસ્ટરપ્લાન નિષ્ફળ ગયો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીને અમેરિકાના દુશ્મનો સાથે ગાઢ મિત્રતા કરી છે, જેમાં રશિયા, ઈરાન, ઉત્તર કોરિયા, ક્યુબા અને વેનેઝુએલા જેવા દેશો સામેલ છે. ચીને આ દેશોમાં જંગી રોકાણ પણ કર્યું છે, પરંતુ હવે ચીન માટે સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે.
રશિયા છેલ્લા પાંચ વર્ષથી યુક્રેન જંગ લડી રહ્યું છે અને ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું ધ્યાન પણ યુક્રેન પરથી હટી ગયું છે. વેનેઝુએલાના ચીન તરફી રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરો હવે અમેરિકાની જેલમાં બંધ છે અને ઈરાનમાં છેલ્લા એક અઠવાડિયામાં જેટલા ટન બોમ્બ ફેંકવામાં આવ્યા છે, તેનો કાટમાળ હટાવવામાં જ હવે ઘણા વર્ષો લાગી જશે. આથી જ અચાનક ચીનનો આખો ગેમ પ્લાન બગડતો દેખાઈ રહ્યો છે. ઈરાન આ દેશોમાં ખૂબ મહત્વનું એટલા માટે પણ છે કારણ કે તે ચીનનો પાડોશી છે.
ચીનના વ્યૂહાત્મક કેન્દ્રમાં કેવી રીતે સામેલ હતું ઈરાન?
તેહરાન માત્ર બીજિંગ માટે એક સામાન્ય સાથી નહોતું, પરંતુ તે ચીનની મોટી વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં પણ હતું. ઈરાનમાં ચીની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ જંગી રોકાણ કર્યું છે.
માર્ચ 2021 માં ચીન અને ઈરાને એક ખૂબ મોટી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
આમાં ચીને બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) હેઠળ લાંબા ગાળાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને એનર્જી ઇન્વેસ્ટમેન્ટમાં 400 અબજ ડોલરના રોકાણનું વચન આપ્યું હતું.
2023 માં ઈરાનને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) માં સામેલ કરવામાં આવ્યું, જેનાથી ચીન સાથે તેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વધુ મજબૂત બની.
ચીન ઈરાની તેલનો મુખ્ય ખરીદદાર બની ગયું છે અને ઈરાનના તેલ નિકાસનો લગભગ 90 ટકા હિસ્સો ખરીદે છે. આ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા માટે લાઈફલાઈન છે.
ચીન અને ઈરાનના સંબંધમાં ભૌગોલિક સ્થિતિ પણ ઘણી મહત્વની છે. ઈરાને જમીન પર બનેલા “બેલ્ટ” ને દરિયાઈ “રોડ” થી જોડ્યો છે. વોશિંગ્ટન પોસ્ટના જણાવ્યા અનુસાર, વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ આનાથી ચીનને એક એનર્જી કોરિડોર મળ્યો જે અમેરિકાના વર્ચસ્વ વાળા દરિયાઈ ચોક પોઈન્ટ્સને બાયપાસ કરી શકતો હતો.
ઈરાન પર હુમલાથી કેવી રીતે તૂટી ગયો ચીનનો માસ્ટરપ્લાન?
ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના હુમલાએ ઈરાનના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તબાહ કરી દીધું છે. આ હુમલામાં માત્ર ઈરાનનું ન્યુક્લિયર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જ નહીં, પરંતુ તેની મિસાઈલ અને ડ્રોન બનાવવાની ક્ષમતા પણ ખરાબ રીતે તૂટી ગઈ છે. આ હુમલાએ રાતોરાત વ્યૂહાત્મક સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે. ઈરાનનું પરમાણુ દેશ બનવાનું સપનું હવે ઓછામાં ઓછા આગામી એક દાયકા માટે તૂટી ગયું છે.
આ ઉપરાંત, ચીને ઈરાનને સંપૂર્ણપણે એકલું છોડી દીધું છે. બે-ચાર નિવેદનો સિવાય ચીને કોઈ મદદ આપી નથી. આનાથી તેના સાથી દેશોમાં ખોટો સંદેશ ગયો છે અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અર્થહીન બની ગઈ છે.
ઈરાનને ચીને સંપૂર્ણપણે એકલું છોડી દીધું
ચીન માટે આગળ જઈને આના ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. ઈરાન હવે તૂટી ચૂક્યું છે અને એક નબળો દેશ કદાચ આગામી ઘણા વર્ષો સુધી અમેરિકા માટે કોઈ ખતરો પેદા કરી શકશે નહીં. ઈરાની પોર્ટ, રેલ કોરિડોર અને એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલા બેલ્ટ એન્ડ રોડ પ્રોજેક્ટ હવે જોખમમાં મુકાઈ ગયા છે. અમેરિકી નૌસેનાની તાકાતથી અલગ એક સુરક્ષિત જમીની એનર્જી કોરિડોરનું સપનું હવે અનિશ્ચિતતામાં બદલાઈ ગયું છે.
જેને ક્યારેય બીજિંગનો માસ્ટરસ્ટ્રોક માનવામાં આવતો હતો, તે હવે એક ખોટી ગણતરી (Calculations) જેવો લાગે છે. ઈરાનનું નબળું પડવું ચીન માટે ખૂબ મોટું વ્યૂહાત્મક નુકસાન છે.
