China-Pakistan Space Surveillance: ભારતના ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ બાદ પાકિસ્તાન ચીનની મદદથી પોતાની વ્યૂહાત્મક તૈયારીઓને ઘણી ઝડપથી વધારી રહ્યું છે. છેલ્લા ૧૬ મહિનામાં પાકિસ્તાને જાસૂસી સેટેલાઇટ્સનું એક એવું નેટવર્ક તૈયાર કર્યું છે જેને ખાસ કરીને ભારતીય વિસ્તાર પર સતત નજર રાખવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ અને જૂન ૨૦૨૬ ની વચ્ચે પાકિસ્તાને ૬ અર્થ-ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ લોન્ચ કર્યા છે. આ તમામને સન-સિંક્રોનસ ઓર્બિટમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે જે દેખરેખ માટે તેમને આદર્શ બનાવે છે. આ તમામ સેટેલાઇટ મળીને ઓછામાં ઓછા દર બે દિવસે ભારતીય વિસ્તારની મેપિંગ કરી રહ્યા છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે એપોલો મેપિંગ અને સ્કાયફાઇ (SkyFi) નો ઉપયોગ કરીને આ સેટેલાઇટ્સને એવી રીતે તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે કે તે પાકિસ્તાનને ભારતીય વિસ્તારની સતત તસવીરો આપી શકે. આ સેટેલાઇટ્સ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વના અન્ય વિસ્તારો પર પણ નજર રાખી રહ્યા છે જેમાં અફઘાનિસ્તાન, ચીન, ઈરાન અને ઉત્તર હિંદ મહાસાગરનો સમાવેશ થાય છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે આવું એટલા માટે હોઈ શકે જેથી ભારતની સરહદોની બહાર તેની વ્યૂહાત્મક ગતિવિધિઓ પર કડક નજર રાખી શકાય અને સાથે જ નૌકાદળના જહાજો તેમજ ભારત આવતા કોમર્શિયલ જહાજો જેવી મહત્વની વસ્તુઓની અવરજવર પર પણ નજર રાખી શકાય.
ચીન અને પાકિસ્તાન સતત કરી રહ્યા છે ભારતનું સર્વેલન્સ
અહેવાલ મુજબ આ સેટેલાઇટ્સ રિયલ-ટાઇમ સર્વેલન્સ કરે છે અને એક રીતે લાઈવ ભારતીય સેનાની ગતિવિધિઓને ટ્રેક કરી શકે છે અને છુપાયેલી વસ્તુઓને પણ ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે. પાકિસ્તાને આ તમામ સેટેલાઇટ ચીનની મદદથી માત્ર ૧૬ મહિનામાં તૈયાર કર્યા છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે ચીનની તકનીકી અને લોન્ચિંગ મદદથી પાકિસ્તાની સ્પેસ પ્રોગ્રામનું અચાનક ફરી શરૂ થવું અને આ સેટેલાઇટ્સને તૈનાત કરવા માટે ઓર્બિટની પસંદગી, કોઈ સામાન્ય સંયોગ ન હોઈ શકે.
બીજી તરફ છેલ્લા એક વર્ષમાં ભારતના અનેક સેટેલાઇટ લોન્ચ નિષ્ફળ ગયા છે, જેમાંના ત્રણ સેટેલાઇટ વ્યૂહાત્મક સેટેલાઇટ હતા, જે ઘણી ચિંતાજનક બાબત છે. ભારતીય નૌકાદળના પૂર્વ ફ્લેગ ઓફિસર સુધીર પિલ્લઈએ કહ્યું કે ‘સિવિલિયન’ સેટેલાઇટ્સના આ સમૂહનું સામે આવવું કોઈ સંયોગ નથી જ્યારે વાસ્તવમાં તેમનો ઉપયોગ સૈન્ય કામો માટે પણ કરી શકાય છે. પિલ્લઈએ એક બ્લોગ પોસ્ટમાં લખ્યું, “જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ અને એપ્રિલ ૨૦૨૬ ની વચ્ચે SUPARCO (પાકિસ્તાન અંતરિક્ષ એજન્સી) એ લગભગ અડધો ડઝન સેટેલાઇટ્સને ઓર્બિટમાં મોકલ્યા. આ ગતિ કોઈ પ્રોગ્રામમાં ધીમે-ધીમે થતા બદલાવને નહીં, પરંતુ એક મોટા સ્ટ્રક્ચરલ બદલાવને દર્શાવે છે.”
ચીન-પાકિસ્તાન નેટવર્ક પર શું કહે છે એક્સપર્ટ્સ?
ભારતના વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાત સંદીપ ઉન્નીનાથને પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું છે, “કંગાળ પાકિસ્તાન જાસૂસી સેટેલાઇટ નેટવર્ક પોતાની રોકેટ ફોર્સ માટે બનાવી રહ્યું છે. જ્યારે આપણે આપણી ‘કિલ ચેન’ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ. આપણે આપણા અંતરિક્ષ આધારિત સર્વેલન્સને ઝડપી બનાવવાની જરૂર છે… અનેક બીજી વ્યૂહાત્મક વસ્તુઓની જેમ આ માટે પણ આખા દેશે સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે.”
Good story.
Bankrupt Pak’s spy satellite network – (for their rocket force). While we are debating our kill chains.
Need to speed up our space eyes…like so many many other strategic things, this too needs an “all of nation approach”. https://t.co/ZvbzsTNGKx
— Sandeep (@SandeepUnnithan) June 8, 2026
ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ISRO) ના એક પૂર્વ અધિકારીએ કહ્યું, “ચીની સેટેલાઇટ ભારતીય વિસ્તાર પર ભારત કરતા પણ વધુ નજર રાખે છે. આપણા વિસ્તારનો દરેક ઈંચ દેખરેખના દાયરામાં છે.” તેમણે પાકિસ્તાનના સ્પેસ પ્રોગ્રામ વિશે કહ્યું, “આ સીધી વાત છે. ચાલવા-ફરવામાં અક્ષમ કોઈ વ્યક્તિ અચાનક એક દિવસ ઉઠીને ઉસેન બોલ્ટને ન હરાવી શકે. મામલો આનાથી ઘણો ગંભીર છે.”
પાકિસ્તાને કેવા પ્રકારના સેટેલાઇટ લોન્ચ કર્યા છે?
ગયા વર્ષે ૧૪ જાન્યુઆરીએ પાકિસ્તાનની સ્પેસ એજન્સી ‘સ્પેસ એન્ડ અપર એટમોસ્ફિયર રિસર્ચ કમિશન’ (SUPARCO) એ SpaceX ના Falcon9 રોકેટથી PAUSAT-1 લોન્ચ કર્યો હતો. આ એક અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન ૧૬U ક્યુબસેટ (CubeSat) હતો. આ સેટેલાઇટને લગભગ ૫૧૩ કિમીની ઊંચાઈ અને ૯૭.૪ ડિગ્રીના ઝુકાવ પર સન-સિંક્રોનસ લો-અર્થ ઓર્બિટ (SSO) માં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો.
આના બરાબર ત્રણ દિવસ પછી પાકિસ્તાને વધુ એક અર્થ-ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ, PRSC-EO1 (પાકિસ્તાન રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ-અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન ૧) લોન્ચ કર્યો. તેને ચીનના લોંગ માર્ચ-૨D રોકેટથી લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બંને મિશન પહેલગામ હુમલા અને ભારતના ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ થી ત્રણ મહિના પહેલા થયા હતા.
ગયા વર્ષે ૩૧ જુલાઈએ પાકિસ્તાને ચીન સાથે મળીને હાઈ-રિઝોલ્યુશનવાળો પાકિસ્તાન રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ-૨ (PRSS-૨) લોન્ચ કર્યો.
૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ ના રોજ પાકિસ્તાની સ્પેસ એજન્સીએ HS-૧ લોન્ચ કર્યો જે દેશનો પહેલો હાઈપરસ્પેક્ટ્રલ અર્થ-ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ છે. તેને સેંકડો સતત અને સાંકડી વેવલેન્થ પર તસવીરો લેવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે.
આ વર્ષે પાકિસ્તાને ફેબ્રુઆરી અને એપ્રિલમાં બે વધુ સેટેલાઇટ મિશન PRSC-EO૨ અને PRSC-EO૩ લોન્ચ કર્યા. આ બંને મિશન હાઈ-રિઝોલ્યુશન ઓપ્ટિકલ ઈમેજિંગ અને AI ની મદદથી ઈમેજ પ્રોસેસિંગ માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. આ ક્ષમતાઓને કારણે તેઓ સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર નજર રાખી શકે છે અને સરહદ પર સતત દેખરેખ કરી શકે છે.
ચીન અને પાકિસ્તાનનું અંતરિક્ષ આધારિત નેટવર્ક ભવિષ્યના સંઘર્ષમાં ભારતને ઘણી પરેશાનીમાં મૂકી શકે છે. ગયા વર્ષે ભારતીય સૈન્ય અધિકારીઓએ માન્યું હતું કે ચીન, પાકિસ્તાનને રિયલ-ટાઇમ સેટેલાઇટ મદદ આપી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન ભારતની સૈન્ય ગતિવિધિઓને જોઈ શકતું હતું અને હવે પાકિસ્તાન પોતે પોતાની રોકેટ ફોર્સ માટે સેટેલાઇટનું નેટવર્ક બનાવી રહ્યું છે. આનાથી તેને ભારતના સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હુમલો કરવામાં અને ભારતીય હથિયારોની ગતિવિધિઓની લાઈવ માહિતી મેળવવામાં મદદ મળશે.
