Istanbul Canal Project: હોર્મુઝ જલડમરુમધ્યમાં જહાજોની અવરજવર પરના પ્રતિબંધે આખી દુનિયાના ઉર્જા બજારને હલાવી દીધું છે. મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષે દુનિયાને બતાવી દીધું છે કે દુનિયાના મહત્વના વ્યાવસાયિક માર્ગો પર કોઈ અડચણ આખી દુનિયા પર અસર કરી શકે છે. આ ઈંધણની વધતી કિંમતો, ડિલિવરીમાં લાગતા વધારે સમયના રૂપમાં સામે આવે છે. હોર્મુઝમાં ચાલુ સંકટ વચ્ચે તુર્કીએ તેની લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહેલી ઇસ્તંબુલ કનાલ (નહેર) પરિયોજના પર ફરીથી વિચાર શરૂ કરી દીધો છે.
આ પરિયોજનાની યોજનામાં પહેલાથી અસ્તિત્વ ધરાવતા બોસ્ફોરસની સમાંતર એક નવો રસ્તો બનાવવાની પરિકલ્પના સામેલ છે, જેનાથી ફીના રૂપમાં મોટી કમાણી થઈ શકે. પરંતુ સવાલ એ છે કે વ્યાવસાયિક જહાજો એક કૃત્રિમ નહેરના રસ્તેથી જવા માટે પૈસા કેમ આપશે, જ્યારે પાસે જ એક પ્રાકૃતિક રસ્તો મોજૂદ છે. બોસ્ફોરસનો રસ્તો સંધિઓ દ્વારા સુરક્ષિત છે, જ્યાં નિયમો સામાન્ય રીતે દરેકને આવવા-જવાની આઝાદી આપે છે?
1- હોર્મુઝે આપી દીધી છે ચેતવણી
શિપિંગ ડેટા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝથી જહાજોની અવરજવર લગભગ બે મહિનાથી ઠપ પડી છે. 28 ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન સાથે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલનું યુદ્ધ શરૂ થતા પહેલા દરરોજ લગભગ 140 જહાજો ત્યાંથી પસાર થતા હતા. પરંતુ સંઘર્ષ શરૂ થયા પછી એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે 24 કલાકમાં ત્યાંથી માત્ર ત્રણ જહાજો પસાર થયા. હોર્મુઝની આ બંધીને કારણે દુનિયાનો લગભગ પાંચમો ભાગ તેલ અને LNG સપ્લાય કપાઈ ગયો છે.
2- બોસ્ફોરસનું મહત્વ
તુર્કી એક અન્ય મહત્વના કોરિડોર પર સ્થિત છે. આ છે બોસ્ફોરસ અને ડાર્ડાનેલ્સ, જે કાળા સમુદ્ર અને ભૂમધ્ય સમુદ્રને જોડે છે. બોસ્ફોરસ એક પ્રાકૃતિક જલડમરુમધ્ય છે. આનાથી અવરજવરના નિયમો 1936માં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવેલી મોન્ટો સંધિ સાથે જોડાયેલા છે. સંધિ હેઠળ તુર્કીને આ જલડમરુમધ્ય પર નિયંત્રણ મળ્યું છે. શાંતિ કાળમાં અહીંથી નાગરિક જહાજો માટે પ્રવેશની ગેરંટી મળે છે અને નેવી વોરશિપના પ્રવેશને મર્યાદિત કરે છે. આ નિયમો બોસ્ફોરસને એક ટોલ-બૂથ વાળા માળખામાં ફેરવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
3- ઇસ્તંબુલ કનાલ પ્રોજેક્ટ
તુર્કીએ એક નવો જળમાર્ગ બનાવવાની યોજના તૈયાર કરી હતી, જે ઇસ્તંબુલના યુરોપિયન ભાગમાં કુચુકસેકમેસ, સાજલિડેરે અને દુરુસુ કોરિડોર સાથે એક આયોજિત 45 કિલોમીટર લાંબા સંભવિત જળમાર્ગ તરીકે સામે આવે છે. પરિયોજના હેઠળ તેની લઘુત્તમ પહોળાઈ 275 મીટર (900 ફૂટ) અને ઊંડાઈ 21 મીટર (69 ફૂટ) જણાવવામાં આવી છે.
4- ટોલની સમસ્યા
તુર્કી માટે આ મોંઘા પ્રોજેક્ટને તૈયાર કર્યા પછી પણ ટોલ માટે જહાજોને તૈયાર કરવા જટિલ કામ હશે. જો બોસ્ફોરસ જલડમરુમધ્યથી અવરજવર સંધિની શરતો હેઠળ ચાલુ રહે છે, તો આ પ્રોજેક્ટને જહાજોને કંઈક એવું ઓફર કરવું પડશે જેના માટે તેઓ પૈસા ખર્ચવા તૈયાર થઈ જાય. તુર્કી પહેલાથી જ એ જહાજો પાસેથી શુલ્ક વસૂલે છે, જે કોઈ પણ બંદરે રોકાયા વગર બોસ્ફોરસથી પસાર થાય છે.
તુર્કીના પરિવહન મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે વર્ષ 2024માં તેને આ રીતે 51,058 અવરજવરથી 22.74 કરોડ ડોલરની મહેસૂલ હાંસલ થઈ હતી. જોકે, નવા રૂટ પર જો સમયની બચત અને મુસાફરીની નિશ્ચિતતાની ગેરંટી મળે તો જહાજો ચોક્કસપણે આ વિકલ્પ અપનાવી શકે છે. એવું થવા પર કેટલાક જહાજો એક સરળ અને નિશ્ચિત સમય સ્લોટ મેળવવા માટે પૈસા ખર્ચવા તૈયાર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ કિંમતી સામાન લઈ જઈ રહ્યા હોય.
5- 15 અબજ ડોલરનો દાવ
રોયટર્સના વર્ષ 2025ના એક રિપોર્ટ અનુસાર, આ પરિયોજનાનો અંદાજિત ખર્ચ 1.95 અબજ ડોલર હતો. જોકે, તુર્કીની સરકારે ત્યારે કહ્યું હતું કે તે તેના એજન્ડામાં નથી અને યોગ્ય ફંડિંગ પર આગળ વધશે. જોકે, અન્ય રિપોર્ટમાં આ આંકડો વધારે છે. ગાર્જિયને 15 અબજ ડોલરનો આંકડો આપ્યો અને ટીકાકારોએ કહ્યું કે તે 65 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે.
