Military Occupation Rules: અત્યારે દુનિયાભરમાં બે મોટા યુદ્ધોની ચર્ચા થઈ રહી છે. પ્રથમ યુદ્ધ અમેરિકા-ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહ્યું છે, જ્યારે બીજું રશિયા-યુક્રેન વચ્ચે. ફેબ્રુઆરી 2022 થી ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં રશિયાએ યુક્રેનના અનેક વિસ્તારો જેવા કે ડોનેત્સ્ક, લુહાન્સ્ક, ખેરસોન અને ઝાપોરિઝ્ઝિયા પર કબજો જમાવ્યો છે. આ ઉપરાંત, 2014 થી તે ક્રિમીઆ પર કબજો કરીને બેઠું છે. ઈતિહાસમાં પણ આવા અનેક ઉદાહરણો મળે છે જ્યાં કોઈ દેશે બીજા દેશ પર જંગ છેડીને તેની જમીન પચાવી પાડી હોય.
સવાલ એ થાય છે કે શું આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ કોઈ દેશ આવું કરી શકે? સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના નિયમો આ બાબતે શું કહે છે? જો તમે ઈન્ટરનેશનલ રિલેશનના વિદ્યાર્થી હોવ કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા હોવ, તો તમારે આ જવાબ જાણવો જરૂરી છે.
દેશ પર કબજો કરવા અંગે UN ના નિયમો શું છે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) એક એવી સંસ્થા છે જેનું મુખ્ય કામ વિશ્વમાં શાંતિ જાળવવાનું છે. UN ના 193 સભ્ય દેશો છે, જેમને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ચાર્ટર (UN Charter) નું પાલન કરવું પડે છે. આ ચાર્ટરને તમે UN નું બંધારણ માની શકો છો.
UN ચાર્ટરના આર્ટિકલ 2(4) માં આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે:
“તમામ સભ્ય દેશો પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં કોઈ પણ દેશની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અથવા રાજકીય સ્વતંત્રતા વિરુદ્ધ બળપ્રયોગ કે ધમકી આપવાથી દૂર રહેશે.”
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ નિયમ મુજબ કોઈ પણ દેશ બીજા દેશ પર હુમલો કરી શકતો નથી કે તેની જમીન પચાવી શકતો નથી. ‘પ્રાદેશિક અખંડિતતા’ નો અર્થ જ એ છે કે કોઈ દેશની સરહદોમાં બળજબરીથી ફેરફાર ન કરી શકાય.
જમીન કબજે કર્યા પછી કયા નિયમો લાગુ પડે છે?
ઘણીવાર દેશો UN ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને કબજો કરી લેતા હોય છે (જેમ કે રશિયાએ કર્યું). આવી સ્થિતિમાં, કબજો કરનાર દેશ પર કયા નિયમો લાગુ પડે છે તે ચોથી જિનીવા સંધિ (Fourth Geneva Convention, 1949) માં જણાવવામાં આવ્યું છે. આ સંધિ યુદ્ધ દરમિયાન સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા માટે છે.
તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
નાગરિકોની સુરક્ષા: કબજે કરેલા વિસ્તારમાં એવા તમામ લોકોની સુરક્ષા કરવાની જવાબદારી કબજો કરનાર દેશની છે જેઓ સેનાના સભ્ય નથી. તેમની સાથે માનવીય વ્યવહાર થવો જોઈએ.
ટોર્ચર પર પ્રતિબંધ: નાગરિકો સાથે મારપીટ કે તેમને શારીરિક ત્રાસ (Torture) આપી શકાતો નથી.
દેશનિકાલ પર પ્રતિબંધ: કબજો કરનાર દેશ ત્યાંના મૂળ રહેવાસીઓને બળજબરીથી હાંકી કાઢી શકતો નથી કે તેમને ડિપોર્ટ કરી શકતો નથી.
પોતાના નાગરિકોને વસાવવા પર પ્રતિબંધ: કબજો કરનાર દેશ તે વિસ્તારમાં પોતાના દેશના નાગરિકોને વસાવી શકતો નથી.
ભોજન અને દવા: તે વિસ્તારમાં ખોરાક અને દવાઓ પહોંચાડવાની નૈતિક અને કાયદાકીય જવાબદારી કબજો કરનાર દેશની રહે છે.
આમ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો કોઈ પણ દેશના સાર્વભૌમત્વ પર આક્રમણ કરવાની સખત મનાઈ ફરમાવે છે, છતાં શક્તિશાળી દેશો ઘણીવાર આ નિયમોને નેવે મૂકીને પોતાની મનમાની કરતા જોવા મળે છે.
