India Nepal Army Relations: ભારતના સૈન્ય પ્રમુખ જનરલ ધીરજ સેઠ નેપાળી સેનાના માનદ જનરલ બની ગયા છે. રાષ્ટ્રપતિ રામચંદ્ર પૌડેલે તેમને પોતે આ રેન્કથી સન્માનિત કર્યા. તેઓ નેપાળના સમકક્ષ જનરલ અશોક રાજના આમંત્રણ પર ચાર દિવસની સત્તાવાર મુલાકાતે નેપાળ પહોંચ્યા છે. સૈન્ય પ્રમુખને મળેલું આ સન્માન વાસ્તવમાં તે પરંપરાનો ભાગ છે જે 75 વર્ષ જૂની છે. આ અંતર્ગત નેપાળ જ નહીં પરંતુ ભારત પણ નેપાળના સૈન્ય પ્રમુખને માનદ જનરલની રેન્ક આપે છે.
આ પહેલાં જનરલ ધીરજ સેઠે નેપાળી સેનાના જનરલ સિગદેલ સાથે મુલાકાત કરી અને પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી. જનરલ સેઠને આ દરમિયાન ગાર્ડ ઓફ ઓનર પણ આપવામાં આવ્યું. ભારતીય દૂતાવાસ અનુસાર ભારતીય સેનાના જનરલની આ મુલાકાત બંને દેશો વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસ અને સંરક્ષણ સંબંધોની મજબૂતીનું પ્રતીક છે. બીજી તરફ નેપાળ તરફથી પણ તેને પરસ્પર વિશ્વાસ અને સહયોગને મજબૂત કરનાર ગણાવવામાં આવ્યું.
75 વર્ષ પહેલાં શરૂ થઈ હતી આ અનોખી પરંપરા
ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધોની આ અનોખી પરંપરા દુનિયામાં બહુ ઓછા દેશો વચ્ચે જોવા મળે છે. આ માત્ર એક સૈન્ય સન્માન નથી પરંતુ બંને દેશો વચ્ચેના ઐતિહાસિક અને સંરક્ષણ સંબંધોનું પ્રતીક પણ માનવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત વાસ્તવમાં 1950ના દાયકામાં થઈ હતી. સૌપ્રથમ ભારતના તત્કાલીન સૈન્ય પ્રમુખ જનરલ કે.એમ. કરિયપ્પાને નેપાળની સેનાના માનદ જનરલ બનાવવામાં આવ્યા હતા. નેપાળ પ્રેસના એક અહેવાલ અનુસાર ભારતે પહેલી વખત નેપાળી સેનાના જનરલને આ માનદ ઉપાધિ 1969માં આપી હતી. રોયલ નેપાળી સેનાની તરફથી આ સન્માન મેળવનારા તત્કાલીન સૈન્ય પ્રમુખ સુરેન્દ્ર બહાદુર શાહ હતા.
શા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી આ પરંપરા?
1950માં ભારત અને નેપાળ વચ્ચે શાંતિ અને મૈત્રી સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ સંધિ હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે ખુલ્લી સરહદ રાખવામાં આવી. નાગરિકોને વિઝા વિના આવવા-જવાની છૂટ અને સંપત્તિ ખરીદવા તેમજ વેપાર કરવાના અધિકારો આપવામાં આવ્યા. આ સંધિમાં એક ખાસ શરત એ હતી કે જો બંને દેશોને કોઈ ત્રીજા દેશથી ખતરો હોય તો તેઓ પરસ્પર સલાહ કરીને પગલાં લેશે. સંધિના આ અનુચ્છેદે ભારત અને નેપાળના સંરક્ષણ સંબંધોને મજબૂત બનાવ્યા.
બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે વિશ્વાસ અને વ્યાવસાયિક સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે નેપાળે ભારતીય સેનાના જનરલને માનદ જનરલની રેન્ક આપવાની શરૂઆત કરી અને ત્યારબાદ ભારતે પણ આ પહેલ અપનાવી. પછીના વર્ષોમાં નેપાળ અને ભારતના સંબંધોમાં રાજકીય ઉતાર-ચઢાવ આવતા રહ્યા પરંતુ આ પરંપરા જળવાઈ રહી. આ પહેલાં ભારતીય સેનાના જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીને નેપાળની સેનામાં માનદ જનરલની રેન્કથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
માનદ જનરલનો અર્થ શું થાય છે?
માનદ જનરલ વાસ્તવમાં એક ઔપચારિક અને પ્રતીકાત્મક સન્માન છે. તેનાથી કોઈપણ વિદેશી સૈન્ય પ્રમુખને બીજા દેશની સેનામાં વાસ્તવિક કમાન્ડ અથવા અધિકાર મળતા નથી. આ માત્ર વર્ષોથી ચાલી આવતી પરંપરા, પરસ્પર વિશ્વાસ અને મિત્રતાનું પ્રતીક છે. આ જ કારણ છે કે ભારત અને નેપાળની સેનાઓ વચ્ચેના આ સંબંધને સૌથી વધુ અનોખો માનવામાં આવે છે. દુનિયાના અન્ય કોઈ દેશમાં આવી વ્યવસ્થા નથી.
ભારત-નેપાળના સંબંધોમાં સેનાનું મહત્વ શા માટે છે?
- ભારત અને નેપાળના સૈન્ય સ્તરના સંબંધો અત્યંત મજબૂત છે. તેની પ્રથમ કડી ગોરખા કનેક્શન છે. ભારતીય સેનાની ગોરખા રેજિમેન્ટમાં હજારો નેપાળી નાગરિકો સેવા આપે છે. તેઓ અત્યંત બહાદુર માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન ગોરખા સૈનિકોએ ભારતને જીત અપાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
- બંને દેશો નિયમિત રીતે સૂર્ય કિરણ નામની સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત કરે છે. આ જ્વાઇન્ટ એક્સરસાઇઝનો હેતુ આતંકવાદ વિરોધી અભિયાનો, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને પરસ્પર સૈન્ય સહયોગને વધારવાનો છે.
- એવું ઘણી વખત બન્યું છે જ્યારે ભારત અને નેપાળ વચ્ચે રાજકીય તણાવની સ્થિતિ બની, સંબંધોમાં ઉતાર-ચઢાવ પણ આવ્યા, પરંતુ બંને દેશોની સેનાઓના સંબંધો સ્થિર રહ્યા અને પરસ્પર સહયોગ સતત ચાલુ રહ્યો.
ચાર દિવસની મુલાકાતે ગયા છે ભારતીય જનરલ
ભારતીય સેનાના પ્રમુખ જનરલ ધીરજ સેઠ નેપાળની 4 દિવસની સત્તાવાર મુલાકાતે છે. તેઓ પોતાના નેપાળી સમકક્ષ જનરલ અશોક રાજ સિગદેલના આમંત્રણ પર ત્યાં પહોંચ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ રામચંદ્ર પૌડેલના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન શીતલ નિવાસ ખાતે જનરલ સેઠને આ માનદ રેન્ક આપવામાં આવી. આ પ્રસંગે નેપાળના ઉપરાષ્ટ્રપતિ રામસહાય પ્રસાદ યાદવ, વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલ અને નેપાળમાં ભારતના રાજદૂત નવીન શ્રીવાસ્તવ હાજર રહ્યા. આ પહેલાં જનરલ સેઠે નેપાળના સૈન્ય મુખ્યાલયમાં નેપાળના જનરલ અશોક રાજ સાથે મુલાકાત કરી અને તેમને કેટલાક સૈન્ય તથા તબીબી ઉપકરણો પણ સોંપ્યા. આ પહેલાં જનરલ સેઠ ભારતીય દૂતાવાસ પહોંચ્યા હતા અને રાજદૂત નવીન શ્રીવાસ્તવ સાથે પણ મુલાકાત કરીને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાના ઉપાયો અંગે ચર્ચા કરી હતી.
