Putin China visit: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ચીન યાત્રાના તરત જ બાદ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન મંગળવારે ચીનના બે દિવસીય સત્તાવાર પ્રવાસે જઈ રહ્યા છે. ચીની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ વિતેલા શનિવારે આની જાણકારી આપતા કહ્યું હતું કે આ સ્ટેટ વિઝિટ ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના આમંત્રણ પર થઈ રહી છે. ક્રેમલિને પણ પહેલા એક નિવેદન જાહેર કરીને પુતિનના ચીન પ્રવાસની પુષ્ટિ કરી હતી. આ પહેલા ટ્રમ્પે ૧૩ થી ૧૫ મે સુધી ચીનનો સત્તાવાર પ્રવાસ કર્યો હતો, જેના પર પૂરી દુનિયાની નજર હતી કારણ કે આશરે એક દાયકામાં આ કોઈ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિની પહેલી ચીન યાત્રા હતી. જોકે આ યાત્રામાં ટ્રમ્પ અમેરિકાની ટોચની ટેક કંપનીઓના સીઈઓ સાથે પહોંચ્યા હતા, પરંતુ યાત્રા સમાપ્ત થયા પછી પણ કોઈ ડીલની જાહેરાત થઈ નહીં. આના ઠીક ત્રણ દિવસ પછી હવે રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિન બીજિંગ પહોંચશે.
ચીની વિદેશ મંત્રાલયના નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું કે પુતિન અને શી જિનપિંગ દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર ચર્ચા કરશે, ચીન અને રશિયા વચ્ચે વ્યાપક ભાગીદારી અને વ્યૂહાત્મક સહયોગને વધુ ઊંડો કરવાના રસ્તાઓ પર વાત કરશે અને મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય તથા પ્રાદેશિક મુદ્દાઓ પર વિચારોનું આદાન-પ્રદાન કરશે. બંને દેશ ઉચ્ચ સ્તર પર એક સંયુક્ત નિવેદન અને ઘણા દ્વિપક્ષીય દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ સિવાય ચીન અને રશિયાના રાષ્ટ્રાધ્યક્ષો ‘ચીન-રશિયા શિક્ષણ વર્ષ’ ના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં પણ સામેલ થશે.
સંબંધોને વધુ ઊંડા કરવાની કોશિશ
મે ૨૦૨૫ માં રશિયાના ૮૦મા વિક્ટ્રી ડે પરેડમાં સામેલ થવા ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ મોસ્કો ગયા હતા. રશિયાએ કહ્યું કે પુતિનની ચીન યાત્રા સારા પડોશી અને મૈત્રીપૂર્ણ સહયોગ સંધિ પર હસ્તાક્ષરની ૨૫મી વર્ષગાંઠના પ્રસંગે થઈ રહી છે. આ સંધિ ૨૦૦૧ માં મોસ્કોમાં તે સમયના ચીની રાષ્ટ્રપતિ જિયાંગ ઝેમિન અને પુતિન વચ્ચે થઈ હતી. પુતિન અને શી જિનપિંગની અગાઉની મુલાકાત ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં થઈ હતી, જ્યારે બંનેએ શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠનની વાર્ષિક શિખર સંમેલનમાં ભાગ લીધો હતો. આ પછી તેઓ જાપાન વિરુદ્ધ પ્રતિરોધ યુદ્ધમાં જીતની ૮૦મી વર્ષગાંઠ પર ૩ સપ્ટેમ્બરે આયોજિત સૈન્ય પરેડમાં સામેલ થવા માટે બીજિંગ ગયા હતા. તે પરેડમાં ઉત્તર કોરિયાના નેતા કિમ જોંગ ઉન અને ઈરાની રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયાન પણ હાજર હતા.
ગયા મે મહિનામાં શી જિનપિંગે પણ પુતિનના નિમંત્રણ પર મોસ્કોની ચાર દિવસની રાજકીય યાત્રા કરી હતી અને સોવિયત સંઘની ‘મહાન દેશભક્તિ યુદ્ધ’ માં જીતની ૮૦મી વર્ષગાંઠના સમારોહમાં હિસ્સો લીધો હતો. રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી શી જિનપિંગની આ રશિયાની ૧૧મી યાત્રા હતી અને રશિયા તે દેશ છે જ્યાં તેમણે સૌથી વધારે યાત્રાઓ કરી છે. તે સમયે શી જિનપિંગે ભાષણ આપતા કહ્યું હતું કે ચીન અને રશિયા ‘એવા સારા પડોશી છે જેમને અલગ કરી શકાય નહીં, એવા સાચા મિત્ર છે જે સુખ-દુઃખ વહેંચે છે અને એવા સારા ભાગીદાર છે જે એકબીજાની સફળતામાં ભાગીદાર બને છે.”
રોયટર્સના જણાવ્યા મુજબ, પુતિન અને શી જિનપિંગ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ૪૦ થી વધુ વખત મળી ચૂક્યા છે. બંને નેતાઓએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ માં ‘અસીમિત’ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જે રશિયાના યુક્રેન પર હુમલાના તરત જ બાદ થયું હતું. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી રશિયા પર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને એકલતા વધી, પરંતુ ચીને ન તો રશિયાની જાહેરમાં આલોચના કરી અને ન તો પ્રતિબંધોનું સમર્થન કર્યું. બંને દેશોએ રાજકીય અને આર્થિક સહયોગ ચાલુ રાખ્યો અને ચીન પર રશિયાની આર્થિક નિર્ભરતા સતત વધતી ગઈ.
ચીન અને રશિયાએ ગયા સપ્ટેમ્બરમાં મંગોલિયાના રસ્તે ‘પાવર ઓફ સાઇબેરિયા ૨’ કુદરતી ગેસ પાઇપલાઇનના નિર્માણને શરૂ કરવા માટે કાનૂની રીતે બંધનકર્તા કરાર પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને બે અન્ય રસ્તાઓથી કુદરતી ગેસ પુરવઠો વધારવા પર સહમતિ વ્યક્ત કરી હતી. રશિયન સરકારી મીડિયા આરટીના જણાવ્યા મુજબ, રશિયન રાષ્ટ્રપતિના સહયોગી યુરી ઉશાકોવે કહ્યું કે પુતિનની ૨૦૨૬ માં બે વાર ચીન જવાની આશા છે. નવેમ્બરમાં શેનઝેનમાં થનારા એશિયા-પ્રશાંત આર્થિક સહયોગ (એપેક) શિખર સંમેલનમાં હિસ્સો લેવા માટે પણ તેમની એક વધુ યાત્રા નક્કી છે.
ચીન-અમેરિકા બેઠક પર રશિયાની હતી નજર
રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચે થયેલી શિખર વાર્તામાં કોઈ મોટી જાહેરાત થઈ નહીં. રશિયન વિદેશ મંત્રી સર્ગેઈ લાવરોવે કહ્યું કે રશિયા ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ ની વ્યૂહરચના નહીં અપનાવે. તેમણે કહ્યું, “જો ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ કરાર થયો છે કે થવાનો છે, તો આ અમારા ચીની મિત્રોના હિતમાં છે અને અમને આની ખુશી થશે.” લાવરોવે કહ્યું, “ચીન અને રશિયાના સંબંધો પરંપરાગત સૈન્ય અને રાજકીય ગઠબંધન કરતા પણ વધારે ઊંડા અને મજબૂત છે. આ એક નવો સંબંધ છે જે કોઈપણ અન્ય પરિબળ કરતા વધારે વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરી શકે છે.”
પુતિનની ચીન યાત્રાના સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સાઉથ ચાઇના મોર્નિંગ પોસ્ટે સૂત્રોના હવાલાથી કહ્યું કે આ પુતિનની નિયમિત યાત્રા છે અને કોઈ મોટા સૈન્ય પરેડ કે ભવ્ય સ્વાગત સમારોહની આશા નથી. સાઉથ ચાઇના મોર્નિંગ પોસ્ટે એ પણ કહ્યું કે આ પહેલો મોકો છે જ્યારે ચીન એક જ મહિનામાં બે દેશોના નેતાઓની યજમાની કરી રહ્યું છે. આનાથી એ સંકેત મળે છે કે ચીન બંને દેશો સાથે સંબંધોને સંતુલિત રાખવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. સાથે જ તે મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઈ રહેલી દુનિયામાં ખુદને એક મહત્વની શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે.
રાજકીય સંસ્કૃતિના વિદ્વાન અને સમસામયિક બાબતોના વિશ્લેષક હુઆંગ વેઇગુઓનું માનવું છે કે ચીન, અમેરિકા અને રશિયાના સંબંધોમાં અલગ-અલગ પ્રકારની શક્તિ સ્પર્ધા ચાલી રહી છે અને ટ્રમ્પની ચીન યાત્રાથી ચીન-રશિયા સંબંધો પ્રભાવિત નહીં થાય. તેમણે કહ્યું, “ઉપરી તબક્કે અમેરિકા અને રશિયા વિરોધી દેખાય છે, પરંતુ અમેરિકા રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં ભૂમિકા ભજવવા માંગે છે અને ખુદને શાંતિ સ્થાપિત કરનારા દેશ તરીકે રજૂ કરી શકે છે.” તેમનું માનવું છે કે આ ત્રણ દેશોમાં આ સમયે ચીન પાસે ‘સૌથી વધારે પત્તા’ છે.
હુઆંગ વેઇગુઓએ કહ્યું, “ટ્રમ્પના ફરીથી સત્તામાં આવ્યા પછીથી અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશોના સંબંધો તણાવપૂર્ણ બની ગયા છે. આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે યુરોપિયન દેશો પણ સતત ચીનની યાત્રા કરી રહ્યા છે અને કેટલાક અંશે ઓછા સંઘર્ષવાળા સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે.” તેમનું માનવું છે કે અપેક્ષાકૃત અરાજક માહોલમાં ચીન મુત્સદ્દીગીરીના માધ્યમથી કેટલાક પશ્ચિમી દેશો સાથે સંબંધ સ્થાપિત કરવાની કોશિશ કરી શકે છે અને “વિરોધી પક્ષના સહયોગીઓને પોતાના પક્ષમાં લાવી શકે છે.”
ટ્રમ્પની યાત્રામાં રસ
ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે આ જ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં શી જિનપિંગની સંભવિત અમેરિકી યાત્રા છે. બીજી તરફ, ટ્રમ્પે ચીન યાત્રા સમાપ્ત કર્યા પછી શી જિનપિંગને સપ્ટેમ્બરમાં વ્હાઇટ હાઉસ આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું. ચીની વિદેશ મંત્રી વાંગ યીએ પણ પુષ્ટિ કરી કે શી જિનપિંગ આ વર્ષે અમેરિકા જશે. પુતિનની ચીન યાત્રાના સમાચાર ટ્રમ્પની ચીન યાત્રા સમાપ્ત થવાના ૨૪ કલાકથી પણ ઓછા સમય બાદ સામે આવ્યા અને પુતિનની યાત્રા ટ્રમ્પની યાત્રાના એક અઠવાડિયા પછી થઈ રહી છે.
રશિયન સરકારી સમાચાર એજન્સી તાસે રાષ્ટ્રપતિના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવના હવાલાથી કહ્યું કે ક્રેમલિન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની ચીન યાત્રા સાથે જોડાયેલા મીડિયા અહેવાલો પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યું છે અને રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિનની ચીન યાત્રા દરમિયાન, આ વિશે પ્રત્યક્ષ માહિતી મેળવવાની આશા રાખી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આગામી ચીન-રશિયા બેઠકમાં બંને પક્ષો ચીન અને અમેરિકાના નેતાઓ વચ્ચે તાજેતરની વાતચીત પર પણ વિચારોનું આદાન-પ્રદાન કરશે. પેસ્કોવે કહ્યું, “દુનિયાની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓના ટોચના નેતાઓ વચ્ચે સીધો સંવાદ સ્વાભાવિક રીતે રશિયા સહિત તમામ દેશોનું ધ્યાન આકર્ષિત કરશે.”
